Obrona Westerplatte 1939. Siedem dni walk, dowódcy i fakty ukryte za legendą

Dlaczego Polska utrzymywała składnicę na Westerplatte

Westerplatte było strategicznie położonym obszarem u wejścia do portu gdańskiego. W okresie międzywojennym Gdańsk miał status Wolnego Miasta, a Polska dysponowała tam określonymi prawami. Wojskowa Składnica Tranzytowa pozwalała przyjmować i przechowywać sprzęt wojskowy, lecz jej funkcjonowanie odbywało się w atmosferze politycznych napięć. Wzrost znaczenia nazistowskich Niemiec i pogorszenie relacji w drugiej połowie lat trzydziestych zwiększały zagrożenie placówki.

Polska załoga nie mogła dowolnie rozbudowywać pełnowymiarowej twierdzy. Ograniczenia polityczne i formalne wymuszały ostrożność, dlatego część przygotowań obronnych prowadzono dyskretnie. Na półwyspie powstały wartownie, koszary i system stanowisk terenowych. Wielką rolę odegrało rozpoznanie możliwości obserwowania podejść oraz takiego rozstawienia ognia, by przeciwnik nie mógł łatwo opanować całego obiektu po jednym ataku.

Przygotowania do wojny i system polskich umocnień

W latach poprzedzających wybuch wojny na Westerplatte rozbudowano sieć pięciu wartowni oraz nowocześniejszych koszar. Dodatkowe stanowiska, nazywane m.in. „Prom”, „Łazienki”, „Fort”, „Elektrownia” i „Wał”, ułatwiały obronę przed natarciem lądowym. Umocnienia były projektowane tak, aby poszczególne punkty wspierały się ogniem. Nie były niezdobywalne, ale pozwalały stosunkowo niewielkiej załodze długo utrzymać kontrolę nad kluczowymi dojściami.

Uzbrojenie obrońców obejmowało karabiny, ciężkie i ręczne karabiny maszynowe, broń przeciwpancerną, armatę i moździerze. Poszczególne zestawienia liczb różnią się, co wiąże się z niepełną dokumentacją i stratami archiwalnymi. Muzeum Historii Polski zwraca uwagę, że najnowsze rekonstrukcje liczby załogi nie są tożsame ze starszymi opracowaniami. To dobry przykład, dlaczego nie należy traktować jednej liczby rozpowszechnionej w szkolnych tekstach jako niepodważalnej.

1 września 1939 roku i pierwsze godziny walk

Nad ranem 1 września 1939 roku niemiecki okręt szkolny „Schleswig-Holstein” otworzył ogień na polską składnicę. W relacjach i opracowaniach godzina 4.45 stała się symbolem początku ataku, choć dyskusje o chronologii pierwszych działań wojennych obejmują również inne miejsca Polski. Na Westerplatte nastąpił ostrzał artyleryjski, po którym ruszyły niemieckie oddziały szturmowe. Celem napastników było szybkie zajęcie placówki.

Atak nie przyniósł oczekiwanego rezultatu. Załoga zajęła stanowiska i wykorzystała wcześniej przygotowany system obronny. Żołnierze niemieccy nie dysponowali pełną wiedzą o umocnieniach i możliwościach ogniowych przeciwnika. Próby przełamania polskich pozycji napotykały opór, a ich koszt okazał się większy od planowanego. Obrona od pierwszego dnia nabrała wymiaru militarnego i propagandowego, bo niemiecka przewaga nie przełożyła się na natychmiastową kapitulację.

Naloty, ostrzał i kolejne dni oblężenia

W następnych dniach Niemcy próbowali złamać opór za pomocą coraz silniejszego ostrzału oraz ataków prowadzonych z różnych kierunków. Szczególnie dramatyczny był nalot 2 września, który spowodował poważne zniszczenia i wpłynął na sytuację psychiczną załogi. Część obiektów przestała spełniać dotychczasowe funkcje, a obrońcy musieli improwizować. Warunki na małym terenie stawały się coraz trudniejsze, choć poszczególne dni nie wyglądały identycznie.

Popularny obraz ciągłego szturmu przez siedem dni jest przesadzony. Walki miały zmienne natężenie, obejmując bombardowanie, nękanie ogniem, działania rozpoznawcze, próby podejścia i lokalne starcia. Niektóre godziny wykorzystywano na przegrupowanie, ratowanie rannych oraz oceny możliwości dalszej obrony.

Sucharski i Dąbrowski – spór o rolę dowódców

Przez dziesięciolecia obrona Westerplatte była przedstawiana przede wszystkim przez pryzmat majora Henryka Sucharskiego. W późniejszych relacjach silniej wyeksponowano rolę kapitana Franciszka Dąbrowskiego, szczególnie w okresach największego kryzysu. Powstały dyskusje o szczegółowym przebiegu narad, decyzjach dotyczących kontynuowania walk oraz podziale obowiązków dowódczych. Badania źródłowe pozwalają porównywać wspomnienia, dokumenty i świadectwa uczestników.

Nie należy zamieniać tych sporów w prosty konkurs na jednego „prawdziwego” bohatera. Dowodzenie w warunkach wielodniowego ostrzału jest procesem, w którym kolejne decyzje podejmują różni oficerowie. Warto odróżnić formalną odpowiedzialność komendanta placówki od taktycznego kierowania poszczególnymi działaniami. Trudno też oceniać psychiczne reakcje żołnierzy bez uwzględnienia ich doświadczeń, strat wśród kolegów i braku snu.

Dlaczego kapitulowano 7 września

Siódmego września 1939 roku zakończyła się obrona Westerplatte. Major Sucharski podjął decyzję o przerwaniu walki i poddaniu składnicy. Załoga była wyczerpana, miała rannych, poniosła straty, a sytuacja militarna nie dawała szans na realne wsparcie. Niemiecka przewaga ogniowa i liczebna nadal była ogromna. W takich warunkach kontynuowanie walk nie musiało przynosić dodatkowych korzyści wojskowych, choć dla obrońców decyzja miała dramatyczny charakter.

W źródłach można znaleźć różne relacje dotyczące dokładnych godzin kapitulacji i jej symbolicznych gestów. Ważniejszy od sporu o pojedynczą minutę jest fakt, że polska załoga przez siedem dni skutecznie opierała się wielokrotnie silniejszemu przeciwnikowi. Niemcy nie zdobyli składnicy szturmem w pierwszych godzinach wojny, jak początkowo zamierzali.

Straty, liczba obrońców i badania archeologów

Dokładna liczebność polskiej załogi bywa różnie podawana. Historycy wskazują m.in. na brak pełnych dokumentów personalnych i zmiany obsady przed wybuchem wojny. Muzeum Historii Polski przywołuje wyniki wskazujące 201 żołnierzy oraz siedmiu pracowników cywilnych. Inne instytucje podają szacunki wynoszące około 200 lub 210 osób. Rozbieżność nie oznacza dowolności historyków, lecz niepełną bazę źródłową i odmienne definicje, kogo wlicza się do załogi.

Również liczby poległych i rannych są przedmiotem badań. Muzeum II Wojny Światowej opisuje 15 poległych podczas obrony, ale literatura omawia kwestie identyfikacji niektórych ofiar. Archeolodzy odnajdują ślady umocnień, wyposażenia, a czasem szczątki ludzkie, które poddaje się specjalistycznym analizom. To przypomina, że historia Westerplatte nie została definitywnie zamknięta w roku 1945 czy w pierwszych powojennych publikacjach.

Jak narodził się symbol Westerplatte

Informacje o wciąż walczącej składnicy miały ogromne znaczenie psychologiczne w pierwszych dniach wojny. W sytuacji niemieckich postępów przekaz o obrońcach, którzy nie ustępują, był źródłem nadziei. Po 1945 roku Westerplatte stało się miejscem pamięci państwowej, a jego interpretacja była kształtowana przez szkołę, literaturę, kino i oficjalne uroczystości. Monumentalny pomnik na półwyspie jest częścią tego powojennego krajobrazu pamięci.

W różnych okresach podkreślano odwagę żołnierzy, znaczenie jedności narodowej albo określone postaci dowódców. Każdy z tych motywów służył trochę innym potrzebom. Uczeń czy turysta powinien rozumieć, że późniejsze ceremonie nie są bezpośrednim zapisem wydarzeń z września 1939 roku.

Najważniejsze daty i wydarzenia

Poniższa chronologia przedstawia najważniejsze punkty obrony, bez udawania, że każda godzina została jednakowo dobrze udokumentowana.

Fakty, źródła i sporne interpretacje

Niektóre szczegóły obrony pozostają przedmiotem badań. W poniższej tabeli rozdzielamy pewne ustalenia od opowieści uproszczonych.

Najważniejsze punkty

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Muzeum Historii Polski – Obrona Westerplatte
• Muzeum II Wojny Światowej – Zakończenie walk na Westerplatte
• Muzeum Marynarki Wojennej – Kapitulacja Westerplatte