Dwa miejsca pamięci zniszczone w stolicy
Pierwsze z miejsc to Pomnik Bohaterów Getta w pobliżu Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Drugie to Pomnik Żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego, położony na Skwerze Więźniów Politycznych Stalinizmu w rejonie ulicy generała Władysława Andersa. Na obu obiektach umieszczono hasło „Slava UPA”, kojarzone z Ukraińską Powstańczą Armią.
W sobotę przy pomnikach pracowali stołeczni funkcjonariusze, grupa dochodzeniowo-śledcza i technik kryminalistyki. Policja zabezpieczała ślady potrzebne do identyfikacji sprawców. Młodszy aspirant Bartłomiej Śniadała z Komendy Stołecznej Policji potwierdził, że prowadzone są działania zmierzające do ustalenia i zatrzymania odpowiedzialnych osób.
Nie ogłoszono jeszcze, kto umieścił napisy na warszawskich monumentach. Nie można więc utożsamiać sprawców tych dwóch zdarzeń z osobami zatrzymanymi wcześniej w innych miastach. Ta różnica jest szczególnie ważna, bo sprawa obejmuje szereg podobnych aktów wandalizmu w Polsce, lecz odpowiedzialność za każdy z nich wymaga odrębnych dowodów.
Mapa Pomnika Bohaterów Getta w Warszawie
Żydowski Instytut Historyczny: atak na pamięć ofiar
Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce stanowczo potępiło dewastację pomnika przy POLIN. Wskazało, że chodzi o miejsce upamiętniające ofiary Zagłady i bohaterów żydowskiego oporu. Według stowarzyszenia podobne akty wandalizmu odnotowano już na jedenastu pomnikach w czterech polskich miastach. To bilans podany przez organizację, a nie liczba obiektów zniszczonych wyłącznie w Warszawie.
Pomnik Bohaterów Getta ma wyjątkowe znaczenie dla pamięci o powstaniu w getcie warszawskim i tragedii ludności żydowskiej podczas okupacji niemieckiej. Powstanie w getcie warszawskim nie jest tym samym wydarzeniem co późniejsze Powstanie Warszawskie w 1944 roku; chodzi o dwie odrębne historie i różne miejsca pamięci. Jego zniszczenie uderza nie tylko w sam obiekt, lecz także w symbolikę miejsca odwiedzanego przez mieszkańców, uczniów i gości z zagranicy. Dlatego apel o ochronę pomników wykracza poza zwykłą sprawę uszkodzenia mienia.
Drugi z uszkodzonych monumentów upamiętnia żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego. Inny jest jego historyczny kontekst, ale oba miejsca mają rangę publicznych pomników. O znaczeniu zachowania historycznych świadectw przypominają także współczesne odkrycia archeologiczne na Westerplatte. Celowe naniesienie wrogich lub prowokacyjnych napisów stanowi ingerencję w przestrzeń wspólnej pamięci, bez względu na to, jakie motywy sprawcy chcieliby później podawać.
| Miejsce | Pomnik | Informacja |
|---|---|---|
| Warszawa, obok POLIN | Pomnik Bohaterów Getta | Napis „Slava UPA” |
| Warszawa, ul. Andersa | Pomnik Żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego | Napis „Slava UPA” |
Dwa miejsca pamięci objęte warszawskim postępowaniem
Ambasada Ukrainy potępia akty wandalizmu
Ambasada Ukrainy w Polsce określiła dewastację jako bezprawną i oceniła, że wpisuje się w mechanizmy wojny hybrydowej, którą - zdaniem placówki - prowadzi Rosja. To stanowisko dyplomatyczne, nie wynik zakończonego postępowania karnego. Ustalenie, czy za konkretnymi aktami stoją pojedynczy wandale, zorganizowani zleceniodawcy czy obce służby, wymaga dowodów.
Placówka zaapelowała do Ukraińców mieszkających w Polsce, aby nie przyjmowali ofert szybkiego zarobku za niszczenie pomników i wykonywanie nielegalnych zleceń. Podkreśliła potrzebę poszanowania polskiego prawa, pamięci o przeszłości oraz godności innych ludzi. Ten apel ma charakter prewencyjny i nie oznacza ustalenia narodowości sprawców warszawskich zniszczeń.
Warto odróżniać ochronę wspólnej pamięci od politycznego sporu o historię. Ściganie czynów zabronionych należy do policji i prokuratury, a nie do internetowych komentatorów wskazujących domniemanych sprawców bez dokumentacji. Rozpowszechnianie niesprawdzonych oskarżeń może dodatkowo pogłębiać napięcia, które same akty wandalizmu już wywołały.
Gdańsk: zatrzymano 17-latka w odrębnej sprawie
Wcześniej podobne napisy pojawiły się na siedmiu pomnikach w Trójmieście. W Gdańsku policja zatrzymała 17-letniego obywatela Ukrainy podejrzewanego o niszczenie miejsc pamięci i propagowanie ustroju totalitarnego. To zatrzymanie dotyczy wcześniejszych incydentów poza Warszawą i nie dowodzi automatycznie sprawstwa w stolicy.
Wirtualna Polska, powołując się na ustalenia serwisu Trójmiasto.pl i niezależnej redakcji MOST, opisała informacje o ofertach zapłaty za umieszczanie prowokacyjnych haseł na pomnikach. W przedstawionych relacjach padała kwota 500 dolarów. Samo pojawienie się internetowego zlecenia nie przesądza jednak, kto przyjął ofertę ani czy zleceniodawca odpowiada za konkretne warszawskie napisy.
Śledczy będą musieli oddzielić poszczególne zdarzenia, zebrać materiał dotyczący każdego z nich i ustalić ewentualne powiązania. Nie można też zakładać, że wszystkie zniszczenia mają jednego autora. W interesie mieszkańców jest szybkie usunięcie napisów i skuteczna ochrona miejsc pamięci, ale równie ważne pozostaje rzetelne ustalenie winy.
Wezwanie do szanowania miejsc pamięci obejmuje zarówno same monumenty, jak i ich otoczenie. W przypadku Pomnika Bohaterów Getta szczególna jest jego funkcja historyczna: w przestrzeni dawnego getta przypomina o powstaniu i ofiarach niemieckiej okupacji. W przypadku obiektu przy Andersa chodzi o upamiętnienie żołnierzy polskiej formacji z okresu drugiej wojny światowej.
Co wiadomo o warszawskim postępowaniu
Potwierdzone są lokalizacje dwóch pomników, obecność napisów oraz działania stołecznej policji. Znane jest także publiczne potępienie aktów wandalizmu przez Żydowski Instytut Historyczny i Ambasadę Ukrainy. Nie przedstawiono natomiast oficjalnie tożsamości autorów warszawskich napisów, sposobu działania tych osób ani dowodów na udział konkretnego zagranicznego ośrodka.
Sprawa wymaga oddzielenia faktów od interpretacji. Oświadczenia dyplomatyczne i organizacji społecznych pokazują wagę incydentu, lecz nie zastępują czynności procesowych. Najbardziej praktycznym następstwem powinno być ustalenie sprawców i zabezpieczenie monumentów przed kolejnymi uszkodzeniami. Wynik tych działań pozostaje otwarty.
Źródła informacji
PAP, RMF FM, Wirtualna Polska
