Facebook Trybuna Polska            Twitter Trybuna Polska           Youtube Trybuna Polska           Kontakt Trybuna Polska

 
czwartek, 16 luty 2023 18:40

Starożytny Rzym: Wyzwoleńcy

Wyzwoleńcy w Starożytnym Rzymie Wyzwoleńcy w Starożytnym Rzymie pixabay

W dniu wyzwolenia niewolnik stawał się wyzwoleńcem, a więc wolnym człowiekiem i obywatelem. Mógł od tej pory integrować się ze społeczeństwem, jednak zawsze dzielił go dystans od ludzi wolnych od urodzenia. Z jednej strony wyzwoleniec zobowiązany był do przestrzegania pewnych powinności i reguł, które nie dotyczyły innych obywateli. Z drugiej mógł często liczyć na wsparcie swojego byłego pana, czyli tzw. patrona.

Kim był wyzwoleniec w starożytnym Rzymie?

Pozwalało to nie tylko na zaspokojenie podstawowych potrzeb, ale też niejednokrotnie na osiągnięcie znacznych fortun np. na handlu czy na karierę na niższych szczeblach administracji. Wyzwolenie traktowano jako akt dobroci pana, a nie jako obowiązek. Każdy z niewolników próbował jak najbardziej przypodobać się panu, licząc na wyzwolenie. Jednak żadna ze stron nie podważała zasadności istnienia niewolnictwa. Istniały dwa rodzaje wyzwolenia. Wyzwoleniec mógł zostać wyzwolony cywilnie, co oznaczało otrzymanie wolności na zawsze. Możliwe było też wyzwolenie pretorskie, obowiązujące tylko za życia wyzwoleńca.

Wiązało się to z przejęciem jego majątku po śmierci przez byłego właściciela. Wyzwolenie cywilne miało różne określone prawem formy m.in. wyzwolenie po śmierci niewolnika, jako ostatnia wola właściciela niewolnika zawarta w testamencie, polegające na wpisie niewolnika na listę obywateli przez cenzora z inicjatywy właściciela lub wykupienie się niewolnika, często wraz z rodziną. Z kolei wyzwolenie pretorskie mogło mieć dowolną formę np. listu skierowanego do niewolnika lub przemówienia przy świadkach. Wyzwoleniec przejmował nazwisko rodowe byłego pana, przez co symbolicznie pozostawał pod jego kuratelą. Ponadto zobowiązany był do pewnych powinności wobec patrona. Do jego obowiązków należało tzw. obsequium, czyli wyrażanie szacunku należnego byłemu panu.

Jakie były prawa i obowiązki wyzwoleńca w starożytnym Rzymie?

Oznaczało to głównie, że wyzwoleniec nie mógł go pozwać w procesie cywilnym lub karnym oraz musiał składać ofiary w jego intencji. Innym zobowiązaniem było tzw. oparae. W jego ramach wyzwoleniec musiał przepracować określoną liczbę dni w roku dla byłego właściciela. Wymiar takiej pracy był określany w umowie zawieranej w momencie wyzwolenia. Z czasem patroni zaczęli ingerować w prawo zawierania małżeństw przez wyzwoleńców (tzw. connubium). Od końca Republiki zdarzały się przypadki zakazu zawarcia małżeństwa przez wyzwoleńca na podstawie odpowiedniego zapisu w umowie. Chodziło najczęściej o niewolnice, które od dnia ślubu nie musiały już świadczyć oparae na rzecz patrona. Często stawały się jego kochanką lub konkubiną, rzadziej żoną. Ponadto wyzwoleniec do czasu pryncypatu Augusta nie mógł poślubić prawdziwie wolnego obywatela. Także prawa do dziedziczenia po wyzwoleńcu z czasem zmieniły się na jego nie korzyść.

Do końca II w. p.n.e. nie musiał nic przekazywać byłemu właścicielowi. Jednak po zmianie prawa patronowi przysługiwała połowa majątku wyzwoleńca, a od czasów Augusta wyzwoleniec musiał przekazać część swojego majątku patronowi lub jego dzieciom, wnukom i prawnukom, jeśli przekraczał on 100 tysięcy sestercji. Sytuacje mogły utrudnić skomplikowane relacje rodzinne wyzwoleńców np. gdy pan miał dziecko z niewolnicą i jej wyzwolił, stawał się patronem tego dziecka. Status prawny wyzwoleńców przedstawiał się dość skomplikowanie. Byli wolnymi obywatelami, ale nie byli równi innym wolnym obywatelom. Mieli charakterystyczne tylko dla swojej grupy powinności i przywileje. Mogli szybciej awansować np. za pomocą romansu z patronem lub wzbogacić się, dzięki otrzymanemu majątkowi w spadku po nim.

Różne pozycje społeczne rzymskich wyzwoleńców

Byli też wyzwoleńcy o wyższej pozycji w społeczeństwie np. wyzwoleni przez cesarza, którzy często obejmowali stanowiska w administracji domowej cesarza i państwowej. Nikt nie mógł ponownie zniewolić wyzwoleńca, ponieważ ich wolność była gwarantowana przez miasto i państwo lub przez kapłanów bóstwa, któremu był on poświęcony. Choć zdarzały się wyjątki np. cesarz Klaudiusz uczynił to wobec kilku wyzwoleńców, którzy okazali niewdzięczność swoim patronom. Ponadto w 4 r. n.e. uchwalono lex Aelia Sentia, które pozwalało zsyłać wyzwoleńców sto mil od Rzymu lub na roboty przymusowe, ale tylko jako karę za przestępstwa. Wyzwoleńcy należeli do komicji centurialnych, więc mieli prawo głosu. Nie mogli sprawować urzędów, oprócz rangi augustalitas lub pomocniczych stanowisk w administracji państwowej i municypalnej.

Zmieniło się to w 24 r. n.e., gdy na mocy lex Viselia utracili prawo do obejmowania urzędów municypalnych. Ich status materialny był bardzo zróżnicowany. Część posiadała wielkie fortuny i starała się naśladować stylem życia patrycjuszy. Dorabiali się m.in. na handlu lub lichwie, a następnie kupowali ziemię. Inni wiedli życie biedoty, najczęściej w mieście. Mogli też sprawować wolne zawody np. lekarza, nauczyciela lub pracować w administracji. Zdarzali się też wyzwoleńcy trudniący się rzemiosłem. Część z nich pozostawała w majątku byłego pana jako jego służba. Niektórzy stawali się rolnikami po otrzymaniu ziemi z rąk cesarza. Można powiedzieć, że mieli dostęp do większości prac. Ich poziom wykształcenia był różny. Niektórzy zdobyli wykształcenie jeszcze przed zniewoleniem, inni nie posiadali go w ogółem, przy czym poziom wzbogacenia po wyzwoleniu często był nieproporcjonalny do poziomu wykształcenia. Społeczeństwo rzymskie pozytywnie oceniało ich bogactwo, jednak krytykowano ich tendencję do naśladowania patrycjuszy np. poprzez bogate stroje, wyposażenie wnętrz czy nieudolne próby dorównania im w retoryce. Wyzwoleńcy z formalnego punktu widzenia nie mogli dorównywać patrycjuszom m.in. dlatego, że dopiero ich dzieci posiadały pełnie praw obywatelskich. Ponadto każdy pamiętał o ich niewolniczej przeszłości.

Z czego żyli patrycjusze w starożytnym Rzymie?

Poza tym patrycjusze żyli, dzięki dochodom z ziemi. Przykładem bogatego wyzwoleńca, który naśladował styl życia arystokracji był Trymalchion, bohater utworu ,,Satyryki” Petroniusza. Książka ta powstała najprawdopodobniej w czasach Nerona (54-68 r. n.e.). Trymalchion został opisany jako nieuk, nuworysz i dorobkiewicz, który usilnie próbuje dorównać patrycjuszom w wiedzy i przepychu. Jednak brakowało mu wykształcenia i ogłady, co przejawiało się np. w złym guście muzycznym, w okrutnym traktowaniu niewolników i w wystroju jego wilii, w której na ścianach znajdowały się malowidła przedstawiające wymieszane sceny z ,,Iliady” i ,,Odysei”. Swój majątek zdobył, dzięki otrzymaniu spadku po swoim patronie. Pieniądze te wykorzystał na rozpoczęcie dochodowego handlu morskiego, a następnie kupił ziemię. Pozostanie przykładem tego jak daleko było wyzwoleńcom do poziomu patrycjuszy i jak nieudolnie próbowali naśladować wyższe warstwy społeczne.

 

Alföldy G., Historia społeczna starożytnego Rzymu, Poznań 2011 Andreau J., Wyzwoleniec, [w:] Człowiek Rzymu, pod red. A. Giardina, Warszawa 1997 Łoś A., Struktury społeczne w okresie wczesnego cesarstwa: warstwy wyższe, [w:] Strożytny Rzym w najnowszych badaniach. Studia i szkice, red. A. Kunisz, J. Wolski, Kraków 1994, s. 281-317 Petroniusz, Satyryki, przeł. M. Brożek, Ossolineum 1968 Cesarstwo rzymskie, [w:] Historia życia prywatnego, tom 1: Od Cesarstwa Rzymskiego do roku tysięcznego, pod red. P. Veyne, Ossolineum 1998, s. 17-222 Wyzwoleńcy w starożytnym Rzymie [online], Imperium Romanum, [dostęp: 13 czerwca 2020], Dostępny w Internecie:

Artykuły powiązane

  • Cesarstwo Rzymskie: Hełmy grzebieniowe Cesarstwo Rzymskie: Hełmy grzebieniowe

    Wśród wielu artefaktów z okresu starożytności, hełmy grzebieniowe Cesarstwa Rzymskiego wyróżniają się jako ikony militarnego rzemiosła i artyzmu. Pierwsze znaleziska tych hełmów datuje się na początek IV wieku n.e., a ich rozwój i zastosowanie odzwierciedlają zmieniającą się naturę rzymskiej wojny oraz wpływy kulturowe ówczesnego świata.

  • Ukraina, Puźniki: Odkryto masowy grób Polaków z czasu II wojny światowej! Ukraina, Puźniki: Odkryto masowy grób Polaków z czasu II wojny światowej!

    W dawnej wiosce Puźniki, położonej w obwodzie tarnopolskim na Ukrainie, polscy i ukraińscy eksperci podjęli się zadania, które po czterech miesiącach intensywnych poszukiwań, doprowadziło do odkrycia zbiorowego grobu, w którym spoczywają ofiary ukraińskich nacjonalistów z 1945 roku. Minister w KPRM, Michał Dworczyk, doniósł o tym doniosłym znalezisku, podkreślając, że był pierwszy tego typu przypadek od ponad dziewięciu lat na terenie Ukrainy.

  • Trzęsienia ziemi w Europie środkowej Trzęsienia ziemi w Europie środkowej

    Trzęsienia ziemi - naturalne katastrofy, które od zawsze wzbudzały strach i zdumienie ludzkości. Pomimo że środkowa Europa nie jest pierwszym miejscem, które przychodzi nam na myśl, gdy myślimy o sejsmicznych wstrząsach, ta część kontynentu ma swoją historię dotyczącą tego zjawiska. Ale jakie są jej źródła? Dlaczego tak się dzieje? Oto głębsze spojrzenie na trzęsienia ziemi w środkowej Europie.

  • Kamil Stawiarz: Nieustępliwość wobec przeciwności losu i spotkanie z Mariuszem Wachem Kamil Stawiarz: Nieustępliwość wobec przeciwności losu i spotkanie z Mariuszem Wachem

    Kiedy myślimy o spełnianiu marzeń, często wizualizujemy sobie wielkie podróże, zabytkowe samochody czy luksusowe domy. Dla Kamila Stawiarza, 26-latka z Krakowa, marzenie oznacza coś zupełnie innego. To pragnienie "nowego ucha i wyglądu" i normalności w życiu codziennym. Jego historia to opowieść o nieustępliwości wobec przeciwności losu, siły charakteru i woli walki.

  • Wołodymyr Zełenski: Prezydent Ukrainy z wizytą w Rzymie Wołodymyr Zełenski: Prezydent Ukrainy z wizytą w Rzymie

    Prezydent Ukrainy, Wołodymyr Zełenski, odwiedza właśnie Rzym, gdzie spotyka się z przywódcami politycznymi i zostanie przyjęty przez papieża Franciszka. Zełenski zobaczy się z premierem Włoch Giorgią Meloni, prezydentem Sergio Mattarellą i odwiedzi Watykan.

  • Cesarstwo Rzymskie: Hełmy grzebieniowe
    Cesarstwo Rzymskie: Hełmy grzebieniowe

    Wśród wielu artefaktów z okresu starożytności, hełmy grzebieniowe Cesarstwa Rzymskiego wyróżniają się jako ikony militarnego rzemiosła i artyzmu. Pierwsze znaleziska tych hełmów datuje się na początek IV wieku n.e., a ich rozwój i zastosowanie odzwierciedlają zmieniającą się naturę rzymskiej wojny oraz wpływy kulturowe ówczesnego świata.

    Napisano poniedziałek, 04 grudzień 2023 11:30
  • Trzęsienia ziemi w Europie środkowej
    Trzęsienia ziemi w Europie środkowej

    Trzęsienia ziemi - naturalne katastrofy, które od zawsze wzbudzały strach i zdumienie ludzkości. Pomimo że środkowa Europa nie jest pierwszym miejscem, które przychodzi nam na myśl, gdy myślimy o sejsmicznych wstrząsach, ta część kontynentu ma swoją historię dotyczącą tego zjawiska. Ale jakie są jej źródła? Dlaczego tak się dzieje? Oto głębsze spojrzenie na trzęsienia ziemi w środkowej Europie.

    Napisano wtorek, 10 październik 2023 09:29
  • Barcelona 2017: Referendum i walka o niepodległość Katalonii
    Barcelona 2017: Referendum i walka o niepodległość Katalonii

    017 rok przyniósł dla Hiszpanii wyjątkowe wyzwanie, kiedy to serce kraju, Katalonia, podjęła decyzję o przeprowadzeniu referendum niepodległościowego. Barcelona stała się epicentrum konfliktu pomiędzy separatystami a rządem centralnym w Madrycie.

    Napisano niedziela, 08 październik 2023 15:22
  • Afgańscy talibowie. Kim są?
    Afgańscy talibowie. Kim są?

    Kiedy słyszymy słowo "Talibowie", nasze myśli często przeskakują do wizji surowego reżimu islamskiego, kamienowania i zakazu dla kobiet uczestniczenia w życiu publicznym. Ale kim naprawdę są Talibowie? Jakie są korzenie tego ruchu i jakie oddziaływanie ma on na Afganistan i cały świat?

    Napisano niedziela, 08 październik 2023 10:46
  • Co to jest Hezbollah?
    Co to jest Hezbollah?

    Bliski Wschód jest od wieków skomplikowanym regionem, w którym współistnieją różne kultury, religie i interesy polityczne. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych i dyskusyjnych elementów współczesnej mozaiki politycznej tego regionu jest Hezbollah, libańska organizacja polityczno-wojskowa. Czy Hezbollah to bojownicy o wolność, czy może narzędzie w rękach większych graczy na Bliskim Wschodzie?

    Napisano niedziela, 08 październik 2023 10:27
  • Co to jest Hamas?
    Co to jest Hamas?

    Bliski Wschód, kraina o złożonej historii, pełen konfliktów i sojuszy, przez wieki stanowił tło dla wielu znaczących wydarzeń na świecie. Jego geopolityczne znaczenie często bywa przysłonięte przez jedno z najbardziej kontrowersyjnych i nierozwiązanych konfliktów współczesności – konflikt izraelsko-palestyński. Jednym z kluczowych graczy w tej zawiłej rozgrywce jest Hamas. Ale kim lub czym właściwie jest Hamas? Czy można go jednoznacznie zdefiniować jako organizację terrorystyczną, czy też posiada on głębsze, bardziej złożone oblicze?

    Napisano niedziela, 08 październik 2023 09:54
  • Konflikt izraelsko-palestyński: O co chodzi?
    Konflikt izraelsko-palestyński: O co chodzi?

    Bliski Wschód, krzyżówka cywilizacji, jest świadkiem licznych konfliktów od setek lat. Jeden z nich, konflikt izraelsko-palestyński, jest szczególnie doniosły, dotykając serc i umysłów ludzi na całym świecie. Z korzeniami sięgającymi początków XX wieku, ta walka o ziemię, tożsamość i suwerenność stała się jednym z najbardziej zapalnych i trudnych do rozwiązania sporów międzynarodowych.

    Napisano niedziela, 08 październik 2023 09:40
  • Cesarze Rzymscy: Rządy, dokonania i najważniejsi z nich
    Cesarze Rzymscy: Rządy, dokonania i najważniejsi z nich

    Cesarze rzymscy byli władcami Imperium Rzymskiego, które kontrolowało większość Europy, część Afryki i Azji. Imperium to było jednym z największych i najpotężniejszych w historii świata, a cesarze, którzy rządzili nim przez wieki, wpłynęli na historię, kulturę i społeczeństwo na całym świecie. W tym artykule przyjrzymy się bliżej cesarzom rzymskim, ich rządom, dokonaniom i wpływowi na historię.

    Napisano środa, 05 kwiecień 2023 16:00
  • Starożytny Rzym: Wojny z Barbarzyńcami
    Starożytny Rzym: Wojny z Barbarzyńcami

    Starożytny Rzym był jednym z największych i najpotężniejszych imperiów w historii. Jednym z kluczowych elementów jego sukcesu była siła i potęga armii rzymskiej, która przyczyniła się do podboju i kontrolowania wielu terenów na całym świecie. Jednakże, Rzym był też obiektem inwazji i ataków ze strony różnych ludów barbarzyńskich, co skłoniło do wielu wojen. W tym artykule przyjrzymy się bliżej wojnom Starożytnego Rzymu z barbarzyńcami, ich przyczynom, przebiegowi i skutkom.

    Napisano środa, 05 kwiecień 2023 15:55
  • Starożytny Rzym: Armia - historia, znaczenie i organizacja
    Starożytny Rzym: Armia - historia, znaczenie i organizacja

    Armia rzymska była jednym z najważniejszych w historii świata. W Starożytnym Rzymie była to instytucja, która pełniła wiele różnorodnych funkcji, w tym ochronę terytorium, obronę granic, ale także zdobywanie nowych terenów i ekspansję terytorialną. W tym artykule przyjrzymy się bliżej historii, znaczeniu i organizacji armii rzymskiej.

    Napisano środa, 05 kwiecień 2023 15:50
  • Oktawian August: Pierwszy cesarz Rzymu
    Oktawian August: Pierwszy cesarz Rzymu

    Oktawian August, znany również jako Augustus, był pierwszym cesarzem rzymskim i jednym z najbardziej wpływowych władców w historii świata. Jego rządy trwały od 27 p.n.e. do 14 n.e., a jego wpływ na kulturę, literaturę, architekturę i politykę  widoczny jest aż do dzisiaj.

    Napisano środa, 05 kwiecień 2023 16:06
  • Starożytny Rzym: Kim byli gladiatorzy?
    Starożytny Rzym: Kim byli gladiatorzy?

    Gladiatorzy byli jednymi z najbardziej kultowych postaci w Starożytnym Rzymie. Znani z walk na arenie, byli uważani za symbole siły, męstwa i odwagi. Jednak ich historia i znaczenie były o wiele bardziej złożone i różnorodne niż tylko walki na arenie. W tym artykule przyjrzymy się bliżej historii i znaczeniu gladiatorów w Starożytnym Rzymie.

    Napisano środa, 05 kwiecień 2023 15:40
  • Teatr współczesny: Realizacja Tadeusza Kantora – artysty totalnego
    Teatr współczesny: Realizacja Tadeusza Kantora – artysty totalnego

    U progu XX wieku europejski teatr współczesny przechodził intensywne przemiany, które w następnych latach nazwane zostały Wielką Reformą. Coraz więcej realizatorów sprzeciwiało się dominującej praktyce życia teatralnego – komercjalizacji, gwiazdorstwa, korupcji aktorów oraz hegemonii tekstu dramatycznego, któremu przedstawienie służyło jedynie za środek przekazu. Rozpoczęto zatem poszukiwania nowych form realizacji teatru u boku modernistycznej epoki. Odchodzono od realizmu wystawy. Ustanawiano reteatralizację teatru, teatru umownego czy poetyckiego teatru ogromnego (S. Wyspiański, 1904 rok).

    Napisano środa, 15 marzec 2023 13:22
  • Starożytny Rzym: Wyzwoleńcy
    Starożytny Rzym: Wyzwoleńcy

    W dniu wyzwolenia niewolnik stawał się wyzwoleńcem, a więc wolnym człowiekiem i obywatelem. Mógł od tej pory integrować się ze społeczeństwem, jednak zawsze dzielił go dystans od ludzi wolnych od urodzenia. Z jednej strony wyzwoleniec zobowiązany był do przestrzegania pewnych powinności i reguł, które nie dotyczyły innych obywateli. Z drugiej mógł często liczyć na wsparcie swojego byłego pana, czyli tzw. patrona.

    Napisano czwartek, 16 luty 2023 18:40
  • Heroizm i patriotyzm w antyku
    Heroizm i patriotyzm w antyku

    Heroizm czyli bohaterstwo i poświęcenie dobrej sprawie oraz patriotyzm czyli oddanie własnej ojczyźnie to postawy widoczne już w wiekach starożytnych. Były one jednak rozumiane nieco inaczej niż współcześnie, bowiem w antyku heroizm cechował nieliczne jednostki, ludzi pięknych i młodych, niemal półbogów, a pojęcie patriotyzmu było wysunięte na pierwszy plan – obrona godności własnego narodu była sprawa nadrzędną.

    Napisano wtorek, 17 styczeń 2023 15:14
  • Wojna polsko-bolszewicka 1919-1921: Bitwa Warszawska
    Wojna polsko-bolszewicka 1919-1921: Bitwa Warszawska

    W listopadzie 1918 r. Polska odzyskała niepodległości, lecz walka o ostateczny kształt jej granic trwała nadal. Najbardziej znaczące były działania skierowane przeciwko bolszewickiej Rosji. Batalia ta trwała od lutego 1919 r. do października 1920 r., a jej celem, oprócz walki o granicę, było powstrzymanie fali rewolucyjnej grożącej całej Europie.

    Napisano czwartek, 12 styczeń 2023 14:23
  • Integracja Europejska: Jak to było?
    Integracja Europejska: Jak to było?

    W latach okupacji hitlerowskiej w Europie, w państwach Wielkiej Koalicji rodziły się idee nowego ukształtowania sytuacji europejskiej. Największą aktywność w tym zakresie wykazywali politycy brytyjscy i ruch paneuropejski z centralą, zlokalizowaną w czasie wojny w Nowym Jorku. Natomiast w Londynie powstawały idee unii brytyjsko-francuskiej, polsko-czechosłowackiej i grecko-jugosłowiańskiej.

    Napisano środa, 14 grudzień 2022 11:55
  • II wojna światowa: Kampania wrześniowa 1939
    II wojna światowa: Kampania wrześniowa 1939

    „My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna: tą rzeczą jest honor.” Te słowa wypowiedział na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej minister spraw zagranicznych Józef Beck.

    Napisano czwartek, 01 wrzesień 2022 03:37
  • Karol Marks - najniebezpieczniejszy ekonomista w historii. Życie i tezy. Filmy z wykładów.
    Karol Marks - najniebezpieczniejszy ekonomista w historii. Życie i tezy. Filmy z wykładów.

    Karol Marks. Jego dzieła na zawsze zmieniły historię Europy i świata. Skala, jaką osiągnął jego wpływ, zapewne przekroczyłaby jego wszelkie oczekiwania. Przez innego wybitnego filozofa, Paula Ricouera, nazywany mistrzem podejrzenia. Co kryje się pod tym terminem? "Mistrzowie podejrzenia" to inaczej mówiąc ci, którzy nie bali się zakwestionować idei wywodzących się z tradycji myślowej, w której żyli, nierzadko całkowicie zmieniając sposób patrzenia na świat.

    Napisano sobota, 08 styczeń 2022 18:08
  • 3 sylwetki szalonych kobiet II RP - Pola Negri, Tamara Łempicka i Halina Konopacka
    3 sylwetki szalonych kobiet II RP - Pola Negri, Tamara Łempicka i Halina Konopacka

    Rola kobiet w życiu politycznym i społecznym znacznie zyskała na sile w II RP, czyli tuż po odzyskaniu niepodległości. 28.11.1918 stał się dniem, w którym kobiety otrzymały prawa wyborcze i już w kolejnych wyborach parę kobiet pojawiło się w polskim Sejmie jak Gabriela Balicka-Iwanowska z ramienia partii narodowych czy też Zofia Sokolnicka.

    Napisano niedziela, 05 wrzesień 2021 12:40