Nowe możliwości nie rozkładają się równomiernie
Raport Transition Report 2026-27 Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju analizuje gospodarki Europy Środkowej i Wschodniej, Azji Centralnej oraz części Bliskiego Wschodu i Afryki. Jego główny wniosek nie sprowadza się do braku popytu. Popyt na rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji i sprzęt obronny rośnie, ale nie każda gospodarka ma zasoby, aby szybko zbudować konkurencyjną ofertę. Potrzebne są kapitał, specjalistyczne kadry, infrastruktura i doświadczenie we współpracy z przemysłem.
Bank podkreśla, że nowe produkty często powstają na bazie już istniejących kompetencji przemysłowych. Państwom posiadającym przedsiębiorstwa z pokrewnych sektorów łatwiej rozwijać kolejne specjalizacje. To nie oznacza jednak, że wejście w nową technologię jest zarezerwowane wyłącznie dla najbogatszych. Różnica polega na kosztach wejścia: opracowanie wyspecjalizowanego oprogramowania zwykle wymaga innych nakładów niż budowa fabryki zaawansowanych półprzewodników.
Na obronność wydaje się coraz więcej
W krajach Unii Europejskiej objętych działalnością EBOR przeciętne wydatki na obronę wzrosły z około 1,3 proc. PKB w 2013 roku do 2,7 proc. w 2025 roku. Bank wiąże przyspieszenie między innymi z pełnoskalową rosyjską inwazją na Ukrainę i rosnącym poczuciem zagrożenia. Wyższe zamówienia wojskowe mogą stworzyć przestrzeń dla producentów elektroniki, wyposażenia, pojazdów, komponentów i usług, ale nie wszystkie przedsiębiorstwa będą w stanie spełnić wymagania certyfikacyjne i jakościowe.
Polska i Turcja są według raportu wyjątkami na tle znacznej części regionu pod względem możliwości eksportu produktów obronnych. Udział w rynku światowym nie wynika wyłącznie z liczby nowych start-upów. W dużym stopniu zależy od wcześniej istniejących zakładów, sieci dostawców, doświadczenia kontraktowego oraz zdolności do utrzymania produkcji w większej skali. Z punktu widzenia gospodarki ważne jest zatem nie tylko projektowanie prototypów, lecz także finansowanie ich seryjnego wdrożenia.
Luka finansowania przy rozwoju start-upów
Wschodnioeuropejskie firmy zajmujące się obronnością mają trudniejszy dostęp do kapitału potrzebnego na przejście od pierwszego produktu do szybkiego zwiększania produkcji. Według przytoczonych przez Reutersa ustaleń EBOR takie finansowanie zdobywa 18 proc. przedsiębiorstw w rozwijającej się części Europy, podczas gdy w Europie Zachodniej odsetek wynosi 42 proc., a w Stanach Zjednoczonych 50 proc. Zestawienie pokazuje różnicę w dostępie do środków na wzrost, a nie procent przedsiębiorstw, które ostatecznie odniosą sukces.
| Region | Firmy z finansowaniem na zwiększenie skali |
|---|---|
| Rozwijająca się Europa | 18% |
| Europa Zachodnia | 42% |
| Stany Zjednoczone | 50% |
Dostęp do kapitału rozwojowego według ustaleń EBOR.
Konsekwencje są praktyczne. Firma może mieć dobrą technologię, zespół i pierwszych odbiorców, lecz bez pieniędzy na rozbudowę linii produkcyjnej nie wygra większego zamówienia. W konkurencji międzynarodowej liczy się też możliwość serwisowania sprzętu i zapewnienia części przez kolejne lata. Przy obronności potrzeby te są szczególnie istotne, ponieważ nabywcami mogą być instytucje państwowe zamawiające produkty na wiele lat.
Drony są wyjątkiem - również dzięki Polsce
EBOR wymienia Ukrainę, Estonię, Polskę i Turcję jako miejsca szybkiego rozwoju firm związanych z dronami. W tym segmencie przewagą może być umiejętność szybkiego doskonalenia sprzętu, współpracy elektroników z programistami oraz adaptacji do zmieniających się potrzeb użytkowników. Sukces konkretnego przedsiębiorstwa nie wynika jednak automatycznie z lokalizacji kraju na liście. O jego pozycji decydują rozwiązania techniczne, cena, skala dostaw i dostęp do komponentów.
Doświadczenia państw regionu pokazują, jak ważna może być zdolność do zmiany profilu produkcji. Inwestycje w technologie obronne nie muszą oznaczać tworzenia całych branż od zera: niekiedy opierają się na już działających zakładach mechanicznych, elektronicznych i programistycznych. Podobne pytania o opłacalność inwestycji w nowe technologie pojawiały się przy niemieckich planach inwestycyjnych związanych z AI, choć dotyczą innej części europejskiej gospodarki.
Sztuczna inteligencja wymaga energii i danych
Zestawiając bariery technologiczne, warto odróżnić produkcję podstawowych modeli AI od tworzenia narzędzi bazujących na już wytrenowanych systemach. Pierwsza ścieżka wymaga bardzo dużych zasobów obliczeniowych i energetycznych, druga częściej wykorzystuje wiedzę branżową oraz kompetencje programistów. Właśnie dlatego EBOR wskazuje aplikacje oparte na AI jako jeden z dostępniejszych kierunków specjalizacji dla krajów, które nie zbudują własnych wielkich centrów danych.
Raport wskazuje na bariery infrastrukturalne, które są mniej widoczne od samych programów AI. W niemal połowie państw objętych działalnością EBOR sieć energetyczna nie byłaby w stanie zasilić nawet jednego centrum danych o wymaganej skali. Taki problem ogranicza możliwości lokalnego przetwarzania informacji, przyciągania inwestycji i uruchamiania kosztownych usług obliczeniowych. Nie można go rozwiązać wyłącznie zakupem oprogramowania lub ogłoszeniem planu budowy serwerowni.
Wiele gospodarek regionu nie jest także silnie obecnych w wydobyciu krytycznych surowców, produkcji zaawansowanych układów scalonych i budowie infrastruktury centrów danych. EBOR podkreśla jednak niższą barierę wejścia dla twórców aplikacji wykorzystujących gotowe modele AI. W tym obszarze możliwe jest rozwijanie usług i eksport rozwiązań, zwłaszcza gdy przedsiębiorstwa mają wiedzę o konkretnym sektorze gospodarki i potrafią dostosować program do lokalnych potrzeb.
Pracownicy a tempo technologicznych zmian
W części analizowanych państw zatrudnienie osób wchodzących na rynek pracy rosło od końca 2022 roku wolniej niż zatrudnienie starszych pracowników. Bank zaznacza, że nie wszystkie różnice można przypisać automatyzacji i AI. Na sytuację wpływają też demografia, spowolnienie gospodarcze i struktura zatrudnienia. Dlatego sama współbieżność zmian nie dowodzi, że za każdym słabszym wynikiem młodych pracowników stoi sztuczna inteligencja.
Dla polityki gospodarczej pojawia się podwójne zadanie: umożliwić przedsiębiorstwom zmianę technologii i jednocześnie przygotować pracowników na nowe wymagania. Szkolenia, przekwalifikowanie i szukanie zastosowań AI w firmach mogą być równie ważne jak finansowanie pojedynczych laboratoriów. Raport nie obiecuje automatycznego wzrostu zatrudnienia w branżach obronnych, lecz pokazuje warunki, bez których nowy popyt może trafić głównie do już rozwiniętych producentów.
Źródła informacji
EBOR, Reuters