190,4 mln dolarów za obraz van Gogha
Wynik aukcji ustanawia nowy rekord cenowy dla dzieł Vincenta van Gogha. Sotheby’s poinformował, że to zarazem druga najwyższa kwota, jaką uzyskano w tym domu aukcyjnym za pojedyncze dzieło sztuki. Przed rozpoczęciem sprzedaży obraz wyceniano na około 180 mln dolarów, lecz końcowa cena okazała się wyższa od tej wartości.
Rekord nie jest równoznaczny z rynkową wyceną całej twórczości malarza. Sprzedaż jednego obrazu zależy od jego rzadkości, stanu zachowania, historii własności, rywalizacji kolekcjonerów i warunków konkretnej licytacji. Obrazy zbliżonej wielkości lub z tego samego okresu mogą osiągać bardzo różne ceny.
Rynek najbardziej pożądanych arcydzieł jest przy tym odmienny od rynku dostępnego początkującym kolekcjonerom. O czynnikach ryzyka i specyfice inwestowania w dzieła pisaliśmy szerzej przy okazji kolekcjonerstwa sztuki jako inwestycji. Rekord van Gogha dotyczy segmentu, na którym pojawiają się dzieła o wyjątkowej rozpoznawalności i udokumentowanej historii.
Kwitnące kasztanowce z ostatnich miesięcy życia malarza
Van Gogh namalował „Châtaigniers en fleurs” w maju 1890 roku w Auvers-sur-Oise, dokąd przeniósł się po pobycie na południu Francji. Malarz intensywnie pracował w plenerze, koncentrując się między innymi na roślinności, ogrodach i pejzażach. Dzieło przedstawia kwitnące gałęzie kasztanowca i należy do jego późnego okresu twórczości.
Obraz powstał na kilka tygodni przed śmiercią artysty w lipcu 1890 roku. Ta bliskość końcowego etapu jego życia nie wyjaśnia sama z siebie rekordowej ceny, lecz wpływa na miejsce płótna w historii sztuki. Późne prace van Gogha są analizowane pod kątem sposobu prowadzenia pędzla, budowania koloru i szczególnej energii obrazu.
Znaczenie ma też rozpoznawalność samego malarza. Za życia nie osiągnął on finansowej pozycji odpowiadającej późniejszej sławie, a po jego śmierci zainteresowanie twórczością rosło stopniowo. Współczesne aukcje za dziesiątki i setki milionów dolarów są zjawiskiem późniejszym, związanym z globalnym rynkiem sztuki i działalnością dużych kolekcjonerów.
Spór o historię własności w czasie nazizmu
Przed sprzedażą ważną kwestią była historia obrazu należącego niegdyś do rodziny Samuela Fischera, żydowskiego wydawcy związanego z niemieckim życiem kulturalnym. Potomkowie rodziny podnosili pytania o okoliczności zbycia dzieła w latach trzydziestych, w okresie nasilających się prześladowań Żydów przez władze nazistowskie.
Według informacji podawanych przez Sotheby’s obraz przekazano galerzyście w Amsterdamie w latach 1932-1933, a w czerwcu 1936 roku sprzedano za 68 tys. franków szwajcarskich. Dom aukcyjny oświadczył, że jego badania nie wykazały sprzedaży wymuszonej lub poniżej wartości rynkowej. Stanowisko to nie powinno być mylone z bezspornym opisem wszystkich doświadczeń rodziny w tamtym okresie.
Zanim doszło do licytacji, Sotheby’s przekazał informację o porozumieniu między rodziną Blaquier-Arrieta, która wystawiała obraz, a uprawnionymi potomkami Hedwig i Samuela Fischerów. Szczegółowych warunków finansowych tego porozumienia nie ujawniono. Sam fakt zawarcia ugody pozwolił jednak przeprowadzić sprzedaż, której wcześniej groził spór prawny.
Proweniencja, czyli udokumentowana historia własności dzieła, ma znaczenie zarówno moralne, jak i rynkowe. Niepełne lub sporne dokumenty mogą wpłynąć na możliwość wystawienia obiektu na sprzedaż. Dlatego muzea i domy aukcyjne coraz częściej poświęcają jej osobne badania, a zajmowanie się konserwacją i dokumentacją dzieł sztuki obejmuje nie tylko kwestie techniczne, ale również identyfikację zabytku i jego losów.
Jak odczytywać aukcyjny rekord?
Cena 190,4 mln dolarów nie jest kwotą, którą można łatwo porównać z ceną przeciętnego obrazu na rynku galerii. W przypadku najdroższych dzieł liczba chętnych bywa niewielka, ale konkurencja między zamożnymi nabywcami bardzo silna. Na końcowy wynik wpływają zasady aukcji, w tym opłaty związane z zakupem, jeżeli w podawanej sumie uwzględniono premię nabywcy.
Wcześniejsze rekordy van Gogha były niższe, dlatego nowa sprzedaż staje się punktem odniesienia dla analityków i kolekcjonerów. Nie oznacza to jednak automatycznej podwyżki wartości wszystkich jego dzieł. Każdy obraz ocenia się indywidualnie, biorąc pod uwagę autentyczność, stan zachowania, kompozycję oraz udokumentowany ciąg właścicieli.
W sprawie „Kwitnących kasztanowców” nałożyły się trzy elementy: rzadkie płótno ze słynnego okresu twórczości, zainteresowanie aukcyjne oraz wymagająca wyjaśnienia historia własności. Rekordowa cena jest najłatwiejsza do zapamiętania, lecz pełne znaczenie sprzedaży widać dopiero po uwzględnieniu wszystkich trzech wątków.
Obraz trafił do rodziny Blaquier-Arrieta w 1975 roku i pozostawał w jej kolekcji przez kolejne dekady. Sotheby’s podał również, że jego sprzedaż była drugą najwyższą transakcją pojedynczego dzieła w historii domu aukcyjnego. Taki status wzmacnia zainteresowanie aukcją, jednak to historia proweniencji i porozumienie z potomkami rodziny Fischerów odróżniają to wydarzenie od standardowej licytacji znanego obrazu.
Źródła informacji
Sotheby’s, Tagesschau, Reuters