Konstytucja 3 maja 1791Adrian Grycuk / Wikimedia / CC BY-SA 2.5.
Konstytucja 3 maja z 1791 roku była ambitną próbą przebudowy osłabionej Rzeczypospolitej. Zniosła mechanizmy blokujące państwo, wprowadziła podział władz i zmieniła zasady następstwa tronu. Nie ustanowiła jednak demokracji w dzisiejszym rozumieniu ani nie zapewniła Polsce bezpieczeństwa.
Dlaczego uchwalono ją w szczególnych okolicznościach, jakie prawa otrzymali mieszczanie, co zmieniło się dla chłopów i jak doszło do konfederacji targowickiej? Aby odpowiedzieć, trzeba spojrzeć na reformę z perspektywy osiemnastowiecznych instytucji i politycznych zagrożeń.
Konstytucja 3 maja a dzisiejsza hierarchia prawa: Kontekst historyczny
Konstytucja z 1791 roku była próbą przebudowy ustroju Rzeczypospolitej w schyłkowym okresie jej niepodległości. Współczesne spory o brzmienie ustaw i ich zgodność z ustawą zasadniczą dotyczą już zupełnie innego porządku prawnego. Łączy je znaczenie przejrzystego podziału kompetencji, ale nie wolno utożsamiać instytucji Sejmu Wielkiego z dzisiejszym parlamentem.
Przy zestawianiu dawnych reform z obecną Konstytucją warto oddzielać opis historycznych intencji od skutków faktycznie wprowadzonych rozwiązań. Przykładem współczesnej korekty legislacyjnej jest inicjatywa dotycząca brzmienia ślubowania parlamentarzystów. Nie jest to zmiana ustroju, lecz próba usunięcia niespójności między tekstami norm prawnoustrojowych.
W XVIII wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów była państwem o ogromnej tradycji parlamentarnej, ale coraz mniejszej zdolności do samodzielnego działania. Liberum veto i utrwalone przywileje magnackie sprzyjały blokowaniu decyzji, a słabość skarbu ograniczała możliwość utrzymywania odpowiedniej armii. Wolna elekcja była symbolem szlacheckiej wolności, lecz stwarzała pole do wpływów innych mocarstw. Te problemy narastały w warunkach politycznej presji ze strony Rosji, Prus i Austrii.
Pierwszy rozbiór w 1772 roku pokazał, że brak sprawnych instytucji ma konsekwencje terytorialne. Nie wszystkie elity wyciągnęły jednak takie same wnioski. Jedni domagali się głębokiej reformy, inni obawiali się utraty przywilejów i wzrostu władzy królewskiej. Państwo posiadało też liczne ośrodki intelektualne i środowiska, które rozumiały potrzebę nowych rozwiązań. Reformatorzy nie zaczynali od zera: korzystali z wcześniejszych debat, projektów prawnych i doświadczeń Komisji Edukacji Narodowej.
Cztery lata sporów i prac nad reformami
Sejm rozpoczęty w 1788 roku przeszedł do historii jako Sejm Wielki lub Czteroletni. Jego obrady przypadły na moment, w którym międzynarodowy układ sił stwarzał pewną przestrzeń dla polskich reformatorów. W dyskusjach uczestniczyli przedstawiciele różnych grup politycznych, a projekty zmian dotyczyły zarówno wojska i podatków, jak i pozycji króla oraz parlamentu. Wiele decyzji wymagało przezwyciężenia wzajemnej nieufności.
Ważną rolę odegrali Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj. Nie byli zgodni we wszystkich kwestiach, lecz potrafili zbudować porozumienie potrzebne do przygotowania ustawy rządowej. To istotna różnica wobec popularnej wersji historii, w której dokument jakby powstał spontanicznie jednego dnia.
Co wydarzyło się 3 maja 1791 roku w Warszawie
Ustawa Rządowa została uchwalona w Warszawie podczas obrad sejmowych odbywających się na Zamku Królewskim. Historyczny dzień miał atmosferę publicznego napięcia i wielkiej mobilizacji zwolenników reform. W mieście zgromadzili się mieszkańcy zainteresowani wydarzeniami, a przeciwnicy projektu próbowali kwestionować pośpiech i przyjęty tryb. Ostatecznie akt został ogłoszony jako nowe prawo fundamentalne Rzeczypospolitej.
W kulturze popularnej moment ten kojarzy się z obrazem Jana Matejki. Należy jednak pamiętać, że malarz pracował w innej epoce, interpretując wydarzenie z perspektywy późniejszej historii narodu. Jego dzieło nie jest fotograficznym protokołem obrad. Umieszczenie rozpoznawalnych postaci, kompozycja tłumu i dramatyczne gesty tworzą własną wypowiedź artystyczną.
Podział władz, monarchia dziedziczna i koniec liberum veto
Konstytucja wprowadzała zasadę podziału władzy na prawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Parlament miał nadal ważną rolę, ale mechanizm podejmowania decyzji uległ zmianie. Zniesienie liberum veto ograniczało możliwość paraliżowania ustaw przez jednostkowy sprzeciw posła. Likwidacja wolnej elekcji miała natomiast zapobiegać wykorzystywaniu wyboru monarchy jako narzędzia ingerencji zagranicznej. Planowano dziedziczność tronu w określonej linii dynastycznej.
Władza wykonawcza miała funkcjonować w oparciu o Straż Praw z królem na czele. Wprowadzenie tej konstrukcji nie oznaczało absolutyzmu, ponieważ projekt łączył silniejszą egzekutywę z odpowiedzialnością ministrów i kontrolą parlamentarną. Zasadniczym celem była poprawa skuteczności państwa bez całkowitego zerwania z tradycją republikańską.
Redaktor naczelny „Trybuny Polskiej”. Bez przerwy w pracy, zawsze ciekawy nowinek technologicznych. Pasjonat polityki i historii. Wierzy w ciągły rozwój. Motto: „Zawsze trzeba mieć plan”.
