Konferencja jałtańska 1945. Jak Stalin, Roosevelt i Churchill zdecydowali o losach Polski i Europy

Jałta stała się w Polsce symbolem decyzji podejmowanych przez mocarstwa ponad głowami mniejszych państw. Ustalenia konferencji, przewaga militarna Związku Radzieckiego i późniejsze działania Stalina przyczyniły się do narzucenia Polsce systemu komunistycznego. Aby zrozumieć znaczenie tych wydarzeń, trzeba jednak oddzielić faktyczne porozumienia podpisane w lutym 1945 roku od decyzji podjętych wcześniej w Teheranie i później w Poczdamie.

Historia konferencji jałtańskiej wyjaśnia również, dlaczego określenie „druga Jałta” do dziś pojawia się w debatach o bezpieczeństwie Europy, granicach państw i polityce światowych mocarstw.

Spis treści:

• Czym była konferencja jałtańska i gdzie odbyła się w 1945 roku
• Dlaczego Wielka Trójka spotkała się na Krymie pod koniec wojny
• Stalin, Roosevelt i Churchill – czego chciał każdy z przywódców
• Teheran 1943 – dlaczego losy Polski rozstrzygano jeszcze przed Jałtą
• Polska bez miejsca przy stole – dlaczego nie zaproszono polskich władz
• Granice Polski i linia Curzona – dlaczego utraciliśmy Lwów i Wilno
• Kto miał rządzić Polską po wojnie i co ustalono w Jałcie
• Obietnica wolnych wyborów – co naprawdę zapisano w dokumentach
• Niemcy, ONZ i Japonia – pozostałe decyzje konferencji jałtańskiej
• Jak polski rząd i społeczeństwo przyjęły postanowienia Jałty
• Proces szesnastu – co stało się z przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego
• Sfałszowane wybory w 1947 roku i przejęcie władzy przez komunistów
• Teheran, Jałta i Poczdam – kalendarium decyzji o Polsce
• Czy Jałta była zdradą Polski i dlaczego do dziś budzi emocje
• Dlaczego współcześnie mówi się o drugiej Jałcie
• FAQ – najczęstsze pytania o konferencję jałtańską

Czym była konferencja jałtańska i gdzie odbyła się w 1945 roku

Konferencja jałtańska, nazywana również konferencją krymską, była spotkaniem przywódców trzech największych mocarstw koalicji antyhitlerowskiej. Odbyła się w dniach 4–11 lutego 1945 roku w pałacu w Liwadii, niedaleko Jałty na Półwyspie Krymskim, znajdującym się wówczas w granicach Związku Radzieckiego.

W obradach uczestniczyli prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin Delano Roosevelt, premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill i przywódca ZSRR Józef Stalin. Towarzyszyli im ministrowie spraw zagranicznych, doradcy wojskowi oraz dyplomaci.

Spotkanie trwało osiem dni. Rozmawiano o zakończeniu II wojny światowej, przyszłości Niemiec, organizacji bezpieczeństwa międzynarodowego, wojnie przeciwko Japonii i politycznym ustroju państw wyzwalanych spod niemieckiej okupacji.

Jednym z najważniejszych tematów była Polska. Jej granice i przyszły rząd stały się przedmiotem negocjacji między trzema państwami, mimo że Rzeczpospolita należała do koalicji antyhitlerowskiej.

Jałta nie była pierwszym spotkaniem Wielkiej Trójki. Przywódcy rozmawiali już w Teheranie na przełomie listopada i grudnia 1943 roku. Konferencja krymska odbyła się jednak w zupełnie innej sytuacji militarnej. Niemcy zbliżały się do klęski, a Armia Czerwona zajmowała kolejne terytoria Europy Środkowo-Wschodniej.

Dlaczego Wielka Trójka spotkała się na Krymie pod koniec wojny

Na początku lutego 1945 roku wojska radzieckie znajdowały się już nad Odrą. Armia Czerwona zajęła Warszawę 17 stycznia i kontynuowała ofensywę na zachód. Na froncie zachodnim alianci amerykańscy i brytyjscy przygotowywali się do dalszego natarcia na terytorium III Rzeszy.

Zwycięstwo nad Niemcami wydawało się przesądzone. Nie było natomiast jasne, jak będzie wyglądać powojenna Europa i kto obejmie władzę na obszarach opuszczanych przez niemieckie wojska.

Profesor Andrzej Paczkowski w rozmowie opublikowanej przez Muzeum Historii Polski wskazywał, że termin spotkania sprzyjał Stalinowi. Sowiecki przywódca dysponował znacznie silniejszą pozycją negocjacyjną niż kilkanaście miesięcy wcześniej.

„Stalin postawił Zachód przed faktami dokonanymi”.

Prof. Andrzej Paczkowski, rozmowa dla Muzeum Historii Polski.

Obecność radzieckiej armii na terytorium Polski, Rumunii, Bułgarii i części innych państw oznaczała, że Moskwa mogła wywierać bezpośredni wpływ na powstające tam władze.

Stalin preferował organizację konferencji na obszarze kontrolowanym przez ZSRR. Ostatecznie wybrano Krym. Amerykańska i brytyjska delegacja musiały odbyć długą podróż do miejsca, w którym gospodarzem był sowiecki dyktator.

Wielka Trójka miała wspólny cel wojskowy – pokonanie Niemiec. Jej przywódcy różnili się jednak w ocenie przyszłego porządku politycznego.

Stalin, Roosevelt i Churchill – czego chciał każdy z przywódców

Trzej uczestnicy konferencji reprezentowali państwa o odmiennych interesach strategicznych. Każdy z nich przyjechał do Jałty z własnymi priorytetami.

Józef Stalin i kontrola nad Europą Wschodnią

Stalin dążył do zapewnienia Związkowi Radzieckiemu dominującej pozycji w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska była dla niego szczególnie istotna ze względów strategicznych i politycznych.

Sowiecki przywódca zamierzał utrzymać ziemie zajęte przez ZSRR w wyniku agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku. Chciał również, aby powojenne władze w Warszawie nie prowadziły polityki sprzecznej z interesami Moskwy.

Stalin posiadał przewagę, której nie można było zignorować. Jego wojska kontrolowały już większość ziem polskich. ZSRR dysponował również podporządkowanymi sobie polskimi strukturami politycznymi.

Franklin Roosevelt i powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych

Roosevelt koncentrował się na stworzeniu trwałego systemu bezpieczeństwa międzynarodowego. Jego najważniejszym projektem była Organizacja Narodów Zjednoczonych, która miała ograniczać ryzyko kolejnych wojen światowych.

Prezydent USA potrzebował współpracy Stalina przy budowie nowej organizacji. Zabiegał także o radzieckie przystąpienie do wojny przeciwko Japonii.

W lutym 1945 roku nie było jeszcze wiadomo, kiedy zakończą się walki na Pacyfiku. Amerykańskie dowództwo liczyło się z możliwością długiej i kosztownej kampanii przeciwko Japonii.

Roosevelt próbował więc jednocześnie zabezpieczyć amerykańskie interesy wojskowe i wypracować porozumienie dotyczące przyszłości Europy.

Winston Churchill i próba ograniczenia wpływów ZSRR

Churchill obawiał się nadmiernego wzrostu potęgi Związku Radzieckiego. Wielka Brytania rozpoczęła wojnę z Niemcami w 1939 roku po niemieckiej napaści na Polskę, której niepodległości udzieliła gwarancji.

Brytyjski premier chciał utrzymać wpływy zachodnich aliantów w powojennej Europie. Zależało mu również na udziale polityków niekomunistycznych w polskim rządzie.

Jego możliwości były jednak ograniczone. Wielka Brytania była wyczerpana wieloletnią wojną i nie dysponowała siłami pozwalającymi samodzielnie przeciwstawić się ZSRR w Europie Wschodniej.

Różnica między przywódcami polegała przede wszystkim na tym, że Stalin kontrolował już znaczną część spornego obszaru, a Roosevelt i Churchill próbowali wynegocjować warunki polityczne na terytoriach zajętych przez Armię Czerwoną.

Teheran 1943 – dlaczego losy Polski rozstrzygano jeszcze przed Jałtą

Postanowienia konferencji jałtańskiej nie pojawiły się nagle. Ich podstawą były wcześniejsze rozmowy Wielkiej Trójki w Teheranie, które odbyły się od 28 listopada do 1 grudnia 1943 roku.

Już wtedy Stalin domagał się uznania radzieckich zdobyczy terytorialnych na wschodzie Polski. Churchill i Roosevelt przyjęli jako podstawę przyszłej granicy wschodniej linię Curzona. Rozważano jednocześnie przesunięcie Polski na zachód kosztem terytorium Niemiec.

Polski rząd na emigracji nie uczestniczył w tych negocjacjach. Co więcej, o ustaleniach dotyczących granic nie został wówczas oficjalnie poinformowany.

Spór o granicę polsko-radziecką miał znacznie starsze korzenie. Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej i podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 roku w granicach II Rzeczypospolitej znalazły się między innymi Lwów i Wilno.

We wrześniu 1939 roku Związek Radziecki, działając w następstwie porozumienia z nazistowskimi Niemcami, zaatakował Polskę od wschodu. Anektował jej wschodnie terytoria, które Stalin zamierzał zachować również po pokonaniu Hitlera.

Dlatego podczas konferencji w Jałcie negocjowano nie tylko przyszłość powojennego państwa, lecz także międzynarodowe zaakceptowanie skutków sowieckiej ekspansji terytorialnej.

Polska bez miejsca przy stole – dlaczego nie zaproszono polskich władz

Polska była jednym z pierwszych państw, które podjęły walkę z III Rzeszą. Kampania wrześniowa 1939 roku rozpoczęła wieloletnią walkę polskich sił zbrojnych przeciwko niemieckiej agresji.

Polscy żołnierze uczestniczyli następnie w działaniach alianckich na wielu frontach. Polskie Państwo Podziemne stworzyło rozbudowane struktury cywilne i wojskowe w okupowanym kraju. Na emigracji działał legalny rząd Rzeczypospolitej, mający swoją siedzibę w Londynie.

Mimo to polscy przedstawiciele nie zostali zaproszeni do Jałty. Wielka Trójka negocjowała przyszłość Rzeczypospolitej bez udziału jej uznawanego przez zachodnich aliantów rządu.

Stalin nie akceptował władz emigracyjnych. Stosunki dyplomatyczne między Moskwą a polskim rządem zostały zerwane w 1943 roku, po ujawnieniu przez Niemców masowych grobów polskich oficerów w Katyniu i polskim żądaniu międzynarodowego zbadania zbrodni.

ZSRR popierał zamiast tego środowiska komunistyczne, z których wyłoniły się nowe struktury władzy. W lipcu 1944 roku powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, a pod koniec tego roku utworzono Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej.

W lutym 1945 roku zachodni alianci nadal uznawali polski rząd emigracyjny. Jednocześnie musieli uwzględniać faktyczną kontrolę Moskwy nad terytorium Polski.

Jałta nie była spotkaniem państw równorzędnie decydujących o własnych granicach. Była konferencją trzech mocarstw, które rozstrzygały sprawy dotyczące również innych narodów.

Granice Polski i linia Curzona – dlaczego utraciliśmy Lwów i Wilno

Jednym z najbardziej konkretnych postanowień konferencji było przyjęcie zasady, że wschodnia granica Polski powinna przebiegać wzdłuż linii Curzona, z niewielkimi odchyleniami na korzyść Polski.

Linia Curzona była propozycją przebiegu granicy sformułowaną w okresie po I wojnie światowej. Nazwa pochodzi od brytyjskiego polityka George'a Curzona. Nie odpowiadała granicy ustalonej później w traktacie ryskim z 1921 roku.

W dokumencie jałtańskim przewidziano miejscowe odchylenia od tej linii o pięć do ośmiu kilometrów na korzyść Polski. Nie zmieniało to zasadniczego rozstrzygnięcia. Większość przedwojennych Kresów Wschodnich miała znaleźć się w granicach ZSRR.

Oznaczało to utratę między innymi Lwowa i Wilna, dwóch ważnych ośrodków polskiego życia naukowego, kulturalnego i politycznego.

Na zachodzie Polska miała otrzymać znaczne nabytki terytorialne kosztem pokonanych Niemiec. W Jałcie nie ustalono jednak ostatecznie przebiegu tej granicy. Szczegółowe rozstrzygnięcia dotyczące administracji ziem na zachodzie i północy zapadły w Poczdamie latem 1945 roku.

Zmiana granic pociągnęła za sobą ogromne przesiedlenia. Polacy opuszczali rodzinne miejscowości położone na terenach włączonych do Związku Radzieckiego. Wielu osiedlało się na dawnych ziemiach niemieckich, które znalazły się pod polską administracją.

Z kolei ludność niemiecka była ewakuowana, uciekała przed frontem lub została objęta powojennymi wysiedleniami. Zmieniła się struktura ludnościowa dużej części Europy Środkowej.

Polska została przesunięta terytorialnie na zachód. Utraciła znaczną część przedwojennych ziem wschodnich, a otrzymała obszary na zachodzie i północy, w tym większość Śląska, Pomorza i część Prus Wschodnich.

Kto miał rządzić Polską po wojnie i co ustalono w Jałcie

Drugą fundamentalną sprawą była przyszła władza w Polsce. Zachodni alianci chcieli rządu, w którym uczestniczyliby również politycy związani z legalnymi władzami Rzeczypospolitej i krajową opozycją antykomunistyczną.

Stalin dążył do utrzymania politycznej przewagi środowisk podporządkowanych Moskwie. Ostateczny kompromis przewidywał reorganizację istniejącego już Rządu Tymczasowego przez włączenie do niego przedstawicieli demokratycznych z Polski i emigracji.

Nowy gabinet miał nosić nazwę Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Nie ustalono jednak dokładnego podziału stanowisk między komunistami a przedstawicielami innych ugrupowań.

W celu prowadzenia konsultacji powołano komisję z udziałem radzieckiego ministra spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa, amerykańskiego ambasadora Averella Harrimana i brytyjskiego ambasadora Archibalda Clarka Kerra.

Było to rozwiązanie korzystne dla Stalina. Punktem wyjścia do budowy nowego rządu stawała się istniejąca już administracja wspierana przez ZSRR, a nie legalny rząd Rzeczypospolitej działający na emigracji.

Rząd emigracyjny stopniowo tracił międzynarodowe znaczenie. Powstający gabinet w Warszawie miał natomiast uzyskać uznanie dyplomatyczne Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.

Obietnica wolnych wyborów – co naprawdę zapisano w dokumentach

Wokół konferencji jałtańskiej narosło wiele uproszczeń. Jedno z nich zakłada, że Roosevelt i Churchill formalnie zgodzili się na ustanowienie w Polsce dyktatury komunistycznej.

Tekst podpisanego porozumienia zawierał jednak inne deklaracje. Przewidywał przeprowadzenie powszechnych, wolnych i nieskrępowanych wyborów w możliwie najkrótszym czasie. Udział w nich miały mieć wszystkie demokratyczne i antynazistowskie partie polityczne.

Dokument zapowiadał także tajne głosowanie oraz prawo zgłaszania kandydatów przez uprawnione ugrupowania.

Problem polegał na tym, że porozumienie nie stworzyło skutecznych mechanizmów międzynarodowej kontroli tych wyborów. Nie ustalono też konkretnej daty głosowania ani gwarancji ochrony opozycji przed represjami.

W praktyce Stalin zachował możliwość wywierania decydującego wpływu na polityczną sytuację w Polsce.

Historyk Michał Wenklar w opracowaniu Instytutu Pamięci Narodowej podkreślał rozbieżność między zapisami porozumienia a ich późniejszą realizacją.

„A jak było? Prześladowania podziemia i PSL, zwlekanie z wyborami”.

Michał Wenklar, „O nas – bez nas. Teheran – Jałta – Poczdam”, Instytut Pamięci Narodowej.

Kluczowe znaczenie Jałty polegało nie tylko na treści podpisanych zobowiązań, ale również na tym, że zachodni alianci nie zdołali później wymusić ich przestrzegania.

Niemcy, ONZ i Japonia – pozostałe decyzje konferencji jałtańskiej

Konferencja nie ograniczała się do przyszłości Polski. Omawiano także przebudowę całego systemu stosunków międzynarodowych po zakończeniu wojny.

Podział Niemiec na strefy okupacyjne

Alianci uzgodnili udział Francji w okupacji Niemiec. Francuska strefa miała zostać utworzona z części stref amerykańskiej i brytyjskiej. Francja została również zaproszona do udziału w Sojuszniczej Radzie Kontroli Niemiec.

Rozmawiano o reparacjach wojennych i odpowiedzialności państwa niemieckiego za zniszczenia. Rozpatrywano również możliwość daleko idącego podziału Niemiec, lecz nie przesądzono w Jałcie wszystkich późniejszych rozwiązań ustrojowych i terytorialnych.

Powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych

Ważnym rezultatem rozmów były ustalenia dotyczące powstania ONZ. Przywódcy uzgodnili zwołanie konferencji założycielskiej do San Francisco na 25 kwietnia 1945 roku.

Porozumieli się również w sprawie zasad głosowania w przyszłej Radzie Bezpieczeństwa, przewidujących szczególną pozycję jej stałych członków.

Roosevelt traktował tę organizację jako jeden z najważniejszych elementów powojennego ładu międzynarodowego. ONZ miała umożliwiać współpracę mocarstw i rozwiązywanie konfliktów bez kolejnej wojny światowej.

Tajne porozumienie dotyczące wojny przeciwko Japonii

Osobnym elementem konferencji było tajne porozumienie w sprawie przystąpienia ZSRR do wojny przeciwko Japonii. Stalin zobowiązał się do rozpoczęcia działań wojennych dwa do trzech miesięcy po kapitulacji Niemiec.

W zamian uzgodniono warunki dotyczące radzieckich interesów na Dalekim Wschodzie, w tym południowego Sachalinu, Wysp Kurylskich oraz określonych uprawnień w portach i na liniach kolejowych Mandżurii.

Porozumienie pokazuje, jak duże znaczenie dla Roosevelta miała współpraca z Moskwą. Stany Zjednoczone chciały skrócić wojnę na Pacyfiku, nawet jeśli wymagało to daleko idących ustępstw wobec Związku Radzieckiego.

Najważniejsze ustalenia konferencji można zestawić z ich późniejszą realizacją.

Jak polski rząd i społeczeństwo przyjęły postanowienia Jałty

Polski rząd na emigracji odrzucił postanowienia konferencji dotyczące granic i przyszłych władz Rzeczypospolitej. Uważał, że decyzje podjęte bez udziału polskich przedstawicieli naruszają suwerenność państwa oraz prawa jego obywateli.

Sprzeciw dotyczył szczególnie utraty ziem wschodnich i ustanowienia mechanizmu tworzenia rządu opartego na strukturach popieranych przez Moskwę.

Wśród polskich polityków istniały jednak różnice zdań dotyczące dalszej strategii. Część uważała, że należy odrzucać narzucone rozwiązania. Inni próbowali wykorzystać zapisy o wolnych wyborach i udziale polityków demokratycznych do zachowania wpływu na przyszłość kraju.

Do tej drugiej grupy należał Stanisław Mikołajczyk, były premier rządu emigracyjnego. Podjął on później negocjacje dotyczące udziału w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej.

Polskie społeczeństwo znajdowało się w bardzo trudnej sytuacji. Kraj był zniszczony wojną, miliony obywateli nie żyły, a kolejne rodziny traciły swoje domy wskutek zmian granic i przesiedleń.

Jednocześnie na terytorium Polski działały radzieckie służby bezpieczeństwa. Osoby związane z podziemiem niepodległościowym obawiały się aresztowań, represji i likwidacji organizacji politycznych niezależnych od komunistów.

Proces szesnastu – co stało się z przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego

Jednym z najbardziej wymownych wydarzeń pokazujących rozbieżność między deklaracjami jałtańskimi a działaniami Moskwy było aresztowanie szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

W marcu 1945 roku przedstawiciele polskiego podziemia otrzymali zaproszenie na rozmowy z radzieckimi władzami wojskowymi. Zapewniano ich o bezpieczeństwie i możliwości przeprowadzenia politycznych konsultacji.

Wśród zaproszonych znaleźli się między innymi ostatni komendant Armii Krajowej generał Leopold Okulicki, delegat rządu na kraj Jan Stanisław Jankowski i przewodniczący Rady Jedności Narodowej Kazimierz Pużak.

Spotkania odbywały się 27 i 28 marca 1945 roku w rejonie Pruszkowa. Polscy politycy zostali jednak podstępnie aresztowani przez NKWD i przewiezieni do Moskwy.

W czerwcu 1945 roku postawiono ich przed sowieckim sądem. Zarzucono im działalność przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Proces zakończył się wyrokami więzienia dla większości oskarżonych.

Generał Okulicki i Jan Stanisław Jankowski nie powrócili do Polski. Zmarli w sowieckich więzieniach.

Proces szesnastu odbywał się w tym samym okresie, w którym prowadzono rozmowy o utworzeniu powojennego polskiego rządu z udziałem przedstawicieli środowisk demokratycznych.

Według Instytutu Pamięci Narodowej aresztowanie przywódców podziemia było jednym z elementów likwidowania niezależnych polskich struktur politycznych i wojskowych.

Sfałszowane wybory w 1947 roku i przejęcie władzy przez komunistów

28 czerwca 1945 roku utworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Jego premierem został Edward Osóbka-Morawski, a Stanisław Mikołajczyk objął funkcję wicepremiera oraz ministra rolnictwa.

W gabinecie utrzymana została jednak przewaga polityczna komunistów i ich sojuszników. Równocześnie rozbudowywano aparat bezpieczeństwa oraz ograniczano działalność przeciwników nowej władzy.

Zapowiadane w Jałcie wybory nie odbyły się bezpośrednio po zakończeniu wojny. W czerwcu 1946 roku przeprowadzono referendum ludowe, znane pod nazwą „trzy razy tak”. Jego wyniki zostały sfałszowane.

Komuniści potraktowali referendum jako próbę przed wyborami parlamentarnymi. Jednocześnie prowadzono działania wymierzone w Polskie Stronnictwo Ludowe kierowane przez Stanisława Mikołajczyka.

Wybory do Sejmu Ustawodawczego odbyły się 19 stycznia 1947 roku. Towarzyszyły im represje wobec opozycji, ograniczenia działalności politycznej, zastraszanie wyborców i fałszowanie dokumentacji wyborczej.

Oficjalne wyniki wskazywały na zdecydowane zwycięstwo Bloku Stronnictw Demokratycznych, skupiającego komunistów i współpracujące z nimi ugrupowania. Ustalenia historyków potwierdzają, że głosowanie nie spełniało standardów wolnych wyborów.

Mikołajczyk, pozbawiony realnych możliwości prowadzenia działalności opozycyjnej, opuścił Polskę w październiku 1947 roku.

W ten sposób nie zrealizowano jednego z najważniejszych zobowiązań konferencji jałtańskiej. Polska nie otrzymała możliwości swobodnego wyboru władz, a jej system polityczny został podporządkowany komunistom wspieranym przez ZSRR.

Proces ten stanowił początek wieloletniego okresu dominacji sowieckiej. W następnych latach wprowadzano rozwiązania charakterystyczne dla stalinizmu w Polsce, obejmujące represje polityczne, cenzurę oraz podporządkowanie instytucji państwowych partii komunistycznej.

Teheran, Jałta i Poczdam – kalendarium decyzji o Polsce

W historii II wojny światowej często mówi się o Jałcie tak, jakby właśnie tam w jednym momencie przesądzono wszystkie powojenne rozwiązania. W rzeczywistości proces ten trwał kilka lat.

Istotne znaczenie miały wcześniejsze porozumienia, sytuacja na frontach, a także decyzje podejmowane już po kapitulacji Niemiec.

W Poczdamie nie uczestniczył już Franklin Roosevelt, który zmarł 12 kwietnia 1945 roku. Stany Zjednoczone reprezentował prezydent Harry Truman. Brytyjskiej delegacji początkowo przewodniczył Churchill, którego po zwycięstwie Partii Pracy w wyborach zastąpił Clement Attlee.

Porozumienia te tworzyły podstawę nowego europejskiego układu sił. Nie wszystkie powojenne granice i rozwiązania polityczne były jednak formalnie ustanowione jednym dokumentem podpisanym w Jałcie.

Czy Jałta była zdradą Polski i dlaczego do dziś budzi emocje

W polskiej pamięci historycznej konferencja jałtańska jest często określana jako zdrada zachodnich sojuszników. Taką interpretację uzasadnia przede wszystkim zgoda na rozstrzyganie przyszłości Polski bez jej udziału oraz późniejszy brak skutecznej reakcji na łamanie obietnic demokratycznych.

Warto jednak oddzielić ocenę polityczną od dokładnego przebiegu wydarzeń. Konferencja jałtańska nie była jednym dokumentem przekazującym Stalinowi nieograniczoną władzę nad wszystkimi państwami Europy Wschodniej.

W podpisanych deklaracjach zapisano zasady samostanowienia i wolnych wyborów. Jednocześnie przyjęto rozwiązania dotyczące Polski, które wzmacniały pozycję ZSRR, a zachodni alianci nie posiadali skutecznych sposobów zapewnienia realizacji demokratycznych zobowiązań.

Profesor Andrzej Paczkowski wskazywał, że decydujące znaczenie miała sytuacja militarna. Aby usunąć Armię Czerwoną z państw Europy Środkowo-Wschodniej wbrew woli Stalina, zachodni alianci musieliby liczyć się z możliwością nowej wojny. Społeczeństwa amerykańskie i brytyjskie oczekiwały natomiast zakończenia trwającego konfliktu.

Nie oznacza to, że wszystkie decyzje mocarstw były nieuchronne lub pozbawione alternatyw. Pokazuje jednak ograniczenia, w jakich prowadzono negocjacje.

Dla Polaków rezultatem był brak pełnej suwerenności i podporządkowanie kraju Moskwie na kolejne dziesięciolecia. System komunistyczny utrzymywał się aż do przemian politycznych zapoczątkowanych w 1989 roku.

Powojenny podział kontynentu na dwa przeciwstawne bloki stał się jednym z podstawowych elementów zimnej wojny. Państwa zachodnie rozwijały własne systemy bezpieczeństwa i współpracy, a kraje pozostające w radzieckiej strefie wpływów funkcjonowały pod dominacją ZSRR.

Późniejsza integracja europejska i rozwój współpracy państw zachodnich odbywały się w warunkach tego politycznego i militarnego podziału. Dopiero rozpad bloku wschodniego otworzył przed Polską możliwość pełnego uczestnictwa w zachodnich strukturach.

Dlaczego współcześnie mówi się o drugiej Jałcie

Określenie „druga Jałta” jest współcześnie wykorzystywane do opisywania obaw przed porozumieniem największych mocarstw dotyczącym przyszłości innych państw, zawartym bez ich udziału.

Historyczne porównanie odwołuje się przede wszystkim do sposobu prowadzenia negocjacji, w którym przedstawiciele największych potęg decydują o granicach, bezpieczeństwie lub politycznym położeniu słabszych partnerów.

W przypadku konferencji z 1945 roku przedmiotem takich rozmów były między innymi przyszłość Polski, granice państw Europy i organizacja powojennego systemu międzynarodowego.

Współczesne użycie tego określenia nie oznacza automatycznie, że istnieje plan formalnego podziału świata na strefy wpływów. Jest przede wszystkim analogią historyczną i politycznym ostrzeżeniem.

Warto pamiętać o trzech istotnych różnicach między historią a współczesnością.

1. W 1945 roku świat znajdował się w końcowej fazie wojny światowej. Obecne stosunki międzynarodowe funkcjonują w innych warunkach politycznych i prawnych.
2. Stalin miał bezpośrednią kontrolę wojskową nad znaczną częścią Europy Środkowo-Wschodniej. To ona w dużej mierze przesądzała o przewadze negocjacyjnej ZSRR.
3. Powojenna Europa nie posiadała obecnych struktur współpracy i bezpieczeństwa. Dzisiejsza Unia Europejska i NATO tworzą odmienny układ instytucjonalny.

Historia Jałty pozostaje jednak ważną lekcją dotyczącą znaczenia suwerenności państw, realnych gwarancji bezpieczeństwa oraz możliwości egzekwowania międzynarodowych porozumień.

Sam zapis o wolnych wyborach nie wystarczył, aby Polacy mogli rzeczywiście z niego skorzystać. O końcowym rezultacie zdecydowały także siła militarna, działania służb bezpieczeństwa i polityczna determinacja mocarstw.

FAQ – najczęstsze pytania o konferencję jałtańską

Kiedy odbyła się konferencja jałtańska?

Konferencja trwała od 4 do 11 lutego 1945 roku. Odbyła się na Krymie, w pałacu w Liwadii niedaleko Jałty, na terenie ówczesnego Związku Radzieckiego.

Kto uczestniczył w konferencji jałtańskiej?

Głównymi uczestnikami byli Józef Stalin, przywódca ZSRR, Franklin Delano Roosevelt, prezydent Stanów Zjednoczonych, oraz Winston Churchill, premier Wielkiej Brytanii. Towarzyszyli im dyplomaci, ministrowie i doradcy wojskowi.

Co ustalono w Jałcie w sprawie Polski?

Uzgodniono przebieg wschodniej granicy Polski zasadniczo wzdłuż linii Curzona, zapowiedziano nabytki terytorialne na zachodzie oraz utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Przywódcy zobowiązali się także do przeprowadzenia wolnych wyborów, których obietnicy nie dotrzymano.

Czy w Jałcie oddano Polskę Stalinowi?

Nie podpisano dokumentu dosłownie przekazującego Polskę Stalinowi. Ustalenia konferencji uznawały jednak przewagę struktur wspieranych przez ZSRR i akceptowały utratę większości przedwojennych Kresów Wschodnich. Późniejsze działania Moskwy doprowadziły do podporządkowania Polski Związkowi Radzieckiemu.

Dlaczego Polska nie uczestniczyła w konferencji jałtańskiej?

Konferencja była spotkaniem przywódców trzech największych mocarstw koalicji antyhitlerowskiej. Polski rząd emigracyjny nie został zaproszony, mimo że Polska należała do aliantów. Stalin nie uznawał tego rządu i popierał konkurencyjne struktury władzy związane z Moskwą.

Dlaczego mówi się o nowej lub drugiej Jałcie?

To określenie odnosi się do obawy przed porozumieniem wielkich mocarstw, które ustalałyby przyszłość innych państw bez ich udziału. Nawiązuje do konferencji z 1945 roku, podczas której o kluczowych sprawach Polski negocjowali Stalin, Roosevelt i Churchill, bez przedstawicieli polskich władz.

Najważniejsze punkty do zapamiętania

• Konferencja jałtańska odbyła się od 4 do 11 lutego 1945 roku.
• Uczestniczyli w niej Stalin, Roosevelt i Churchill.
• Polski rząd nie został zaproszony do udziału w obradach.
• Uzgodniono zasadniczy przebieg wschodniej granicy Polski wzdłuż linii Curzona.
• Polska miała otrzymać nabytki terytorialne na zachodzie i północy.
• Zapowiedziano utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.
• Obietnica wolnych wyborów nie została zrealizowana.
• W 1945 roku sowieckie służby aresztowały szesnastu przywódców polskiego podziemia.
• Wybory parlamentarne z 1947 roku zostały sfałszowane.
• Jałta pozostaje symbolem decyzji mocarstw podejmowanych bez udziału zainteresowanych narodów.

Konferencja jałtańska z lutego 1945 roku była jednym z najważniejszych wydarzeń kształtujących powojenną Europę. Trzy mocarstwa uzgodniły wówczas między innymi przyszłą granicę wschodnią Polski i sposób utworzenia jej władz. Zapowiedziane wolne wybory nie zostały przeprowadzone zgodnie z demokratycznymi zasadami, a Polska znalazła się pod dominacją Związku Radzieckiego. Dlatego Jałta do dziś pozostaje symbolem sytuacji, w której o losach państwa decydują inne mocarstwa.

Porozumienia z Jałty, Teheranu i Poczdamu wpłynęły na granice oraz układ polityczny Europy na dziesięciolecia. Ich historia pokazuje różnicę między formalnymi deklaracjami a rzeczywistymi możliwościami ich wykonania. W przypadku Polski obietnica niezależnych decyzji politycznych zderzyła się z obecnością Armii Czerwonej i działaniami sowieckiego aparatu władzy.

Źródła informacji

• Departament Stanu Stanów Zjednoczonych – „Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, Conferences at Malta and Yalta, 1945”, dokumentacja i protokoły konferencji.
• Yale Law School, Avalon Project – „The Yalta Conference”, tekst porozumień i protokołu z lutego 1945 roku.
• Instytut Pamięci Narodowej – Michał Wenklar, „O nas – bez nas. Teheran – Jałta – Poczdam”.
• Instytut Pamięci Narodowej – Jan Żaryn, „Konferencja jałtańska – niemoralna propozycja dla Europy”.
• Instytut Pamięci Narodowej – materiały dotyczące procesu szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.
• Instytut Pamięci Narodowej – „Demokracja na sowiecką modłę – wybory do Sejmu z 19 stycznia 1947 roku”.
• Muzeum Historii Polski – „Początek konferencji w Jałcie”, rozmowa Ewy Zientary z profesorem Andrzejem Paczkowskim.
• United States Holocaust Memorial Museum – „Poland in 1945”, opracowanie dotyczące powojennych granic i sytuacji Polski.
• Departament Stanu USA, Office of the Historian – „The Yalta Conference, 1945”, historyczne opracowanie konferencji.