Spis treści
- PFAS w produktach codziennego użytku i ich wpływ na zdrowie
- Unia Europejska ogranicza stosowanie PFHxA od 10 października
- VDMA i przemysł tekstylny sprzeciwiają się ograniczeniom PFAS
- Lotnisko Hahn, skażenie Brühlbach i alternatywy dla PFAS
PFAS w produktach codziennego użytku i ich wpływ na zdrowie
Nowe regulacje wywołują spór między przedstawicielami przemysłu, naukowcami i organizacjami konsumenckimi. Producenci wskazują na koszty zastępowania dotychczasowych związków chemicznych. Eksperci zajmujący się ochroną zdrowia i środowiska, podkreślają natomiast zagrożenia związane z ich trwałością oraz gromadzeniem się w organizmach i przyrodzie. Badania wskazują, że niektóre PFAS mogą uszkadzać wątrobę, zaburzać działanie układu odpornościowego i hormonalnego oraz wpływać na płodność. Problem dotyczy również zanieczyszczenia wody i gleby, czego przykłady odnotowano między innymi w Niemczech.
Substancje per- i polifluoroalkilowe, określane skrótem PFAS, występują w licznych produktach codziennego użytku. Wykorzystuje się je podczas produkcji odzieży, kosmetyków, opakowań żywności, nici dentystycznych oraz naczyń kuchennych. Ich właściwości pozwalają ograniczać przywieranie tłuszczu, przenikanie wody i osadzanie zabrudzeń. Powłoki zawierające te związki mogą być stosowane na patelniach. Substancjami z tej rodziny impregnuje się również papierowe opakowania żywności na wynos, aby tłuszcz i olej nie przenikały przez ich powierzchnię. Podobne zastosowania dotyczą papierowych serwetek. W niciach dentystycznych PFAS mogą poprawiać poślizg oraz odporność na zerwanie.
Thorsten Reemtsma z Centrum Badań Środowiskowych im. Helmholtza (UFZ) bada procesy rozkładu i przemian substancji chemicznych w środowisku oraz metabolizmie człowieka. Naukowiec zwraca uwagę, że szerokie zastosowanie PFAS wynika z ich szczególnych właściwości. Nie zawsze jednak wykorzystanie tych związków jest niezbędne.
„Ze względu na swoje właściwości PFAS są bardzo atrakcyjnymi substancjami do najróżniejszych zastosowań. Doprowadziło to do tego, że często stosowano je również tam, gdzie wystarczyłyby inne substancje, ponieważ było to tak proste”.
Thorsten Reemtsma, Centrum Badań Środowiskowych im. Helmholtza
Wysoka odporność PFAS na działanie wody, tłuszczów, temperatury i agresywnych substancji chemicznych sprawiła, że przez dziesięciolecia były wykorzystywane w wielu gałęziach przemysłu. Znajdują zastosowanie w obróbce metali, produkcji półprzewodników, elektronice, papierach specjalistycznych, uszczelnieniach oraz środkach smarnych. Jednocześnie trwałość niektórych PFAS powoduje, że mogą długo utrzymywać się w środowisku. Z tego powodu określa się je mianem wiecznych chemikaliów.
Badania wskazują, że określone związki z tej grupy mogą wywoływać niekorzystne skutki zdrowotne. Naukowcy wymieniają między innymi uszkodzenia wątroby, zaburzenia metabolizmu tłuszczów oraz nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu hormonalnego i odpornościowego. Niektóre PFAS mogą również ograniczać skuteczność szczepień, wpływać na płodność i zwiększać ryzyko chorób nowotworowych. U około dwóch trzecich młodej populacji Niemiec wykryto we krwi jednoczesną obecność co najmniej trzech substancji PFAS. Dane te wskazują na powszechność kontaktu z tą grupą związków chemicznych.
Unia Europejska ogranicza stosowanie PFHxA od 10 października
Od 10 października 2026 roku, na terenie Unii Europejskiej obowiązują kolejne ograniczenia dotyczące kwasu perfluoroheksanowego (PFHxA), jego soli oraz substancji z nim spokrewnionych. Przepisy odnoszą się do produktów, w których zawartość tych związków osiąga lub przekracza określone dopuszczalne stężenia. Obejmują między innymi odzież, akcesoria odzieżowe, obuwie oraz kosmetyki. Wcześniej, 12 sierpnia 2026 roku, zaczęły obowiązywać unijne ograniczenia zawartości PFAS w opakowaniach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Regulacje mają ograniczyć obecność tych substancji w produktach trafiających do konsumentów.
Kerstin Effers, dyplomowana chemiczka i specjalistka ds. ochrony środowiska oraz zdrowia w Centrum Konsumenckim Nadrenii Północnej-Westfalii, wyjaśnia, że nowe ograniczenia nie dotyczą całej rodziny PFAS. Obejmują jedynie określoną grupę spośród tysięcy związków chemicznych. Chodzi o substancje określane jako grupa C6, które były stosowane między innymi jako zamienniki wcześniej ograniczanych związków C8.
„A mianowicie kwas perfluoroheksanowy, PFHxA, jego sole i substancje z nim spokrewnione”.
Kerstin Effers, Centrum Konsumenckie Nadrenii Północnej-Westfalii
„Ta grupa substancji C6 była często stosowana jako zamiennik PFAS z grupy C8, ale nie jest mniej szkodliwa. Wiele innych PFAS nadal może być stosowanych”.
Kerstin Effers
Oznacza to, że nowe przepisy nie wprowadzają całkowitego zakazu PFAS w Unii Europejskiej. Ograniczenia dotyczą konkretnych substancji, zastosowań i wartości granicznych. Poszczególne rodzaje produktów podlegają również odmiennym zasadom oraz okresom przejściowym. Wśród zastosowań objętych ograniczeniami znajdują się przede wszystkim wyroby przeznaczone dla konsumentów.
Unijne działania są częścią szerszego procesu ograniczania tych chemikaliów. Niektóre państwa, wcześniej wprowadziły własne przepisy. Dania zakazała stosowania PFAS w papierowych i tekturowych opakowaniach żywności już około sześciu lat przed obecnymi zmianami. W Stanach Zjednoczonych, związki te są również przedmiotem zbiorowych postępowań sądowych. Sprawy dotyczą między innymi zanieczyszczenia wody oraz roszczeń osób wiążących swoje choroby z narażeniem na PFAS.
Kancelaria doradztwa prawnego EY Law porównuje potencjalne konsekwencje stosowania PFAS do problemów, jakie w przeszłości wiązały się z azbestem.
„To, co przez dziesięciolecia uchodziło za nieszkodliwe, może przerodzić się w poważne ryzyko prawne i gospodarcze”.
EY Law
W odpowiedzi na ograniczenia, część producentów zastępuje zakazane związki innymi substancjami z rodziny PFAS. Takie rozwiązanie pozwala zachować dotychczasowe właściwości wyrobów, ale nie prowadzi do całkowitego wyeliminowania tej grupy chemikaliów z procesu produkcji.
VDMA i przemysł tekstylny sprzeciwiają się ograniczeniom PFAS
Nowe przepisy, wywołują sprzeciw części europejskiego przemysłu, zwłaszcza producentów maszyn i specjalistycznych wyrobów tekstylnych. Przedsiębiorstwa wskazują na trudności związane z zastępowaniem PFAS w zastosowaniach wymagających wyjątkowej odporności chemicznej oraz szczelności. Według przedstawicieli branży, nie wszystkie substancje można obecnie zastąpić bez zmiany właściwości technicznych urządzeń. Zastrzeżenia dotyczą także kosztów dostosowania produkcji do nowych wymagań i utrzymania konkurencyjności niemieckiego przemysłu.
Sarah Brückner, odpowiedzialna za zagadnienia środowiskowe i zrównoważonego rozwoju w niemieckim stowarzyszeniu producentów maszyn VDMA, wskazuje na przemysłowe zastosowania tych związków. Wymienia między innymi pompy przeznaczone do transportowania bardzo agresywnych substancji oraz mediów wymagających szczególnej czystości.
„Wiele produktów przemysłowych, takich jak na przykład pompy tłoczące wysoce agresywne lub bardzo wrażliwe media, takie jak czysta woda, bezwzględnie wymaga PFAS, jeśli nie ma dochodzić do wycieków lub zanieczyszczeń”.
Sarah Brückner, VDMA
Zdaniem przedstawicielki VDMA regulacje dotyczące PFAS, rozmijają się z realiami działalności przemysłowej i zagrażają przedsiębiorstwom średniej wielkości. Thorsten Reemtsma wskazuje natomiast na konieczność rozwijania nowych technologii oraz zastępowania problematycznych chemikaliów innymi rozwiązaniami. Przyznaje, że w niektórych zastosowaniach opracowanie i wprowadzenie odpowiednich zamienników wymaga czasu. Z tego powodu poszczególne regulacje przewidują okresy przejściowe. Zmiana procesów produkcyjnych, modyfikowanie receptur i opracowywanie produktów niezawierających PFAS wiążą się również z wydatkami.
Naukowiec podkreśla, że przedsiębiorstwa potrzebują jasnych i długoterminowych informacji o planowanych działaniach Unii Europejskiej. Pozwala to przygotowywać zmiany technologiczne oraz podejmować decyzje dotyczące nowych produktów. Jednocześnie krytykuje strategię polegającą wyłącznie na zastępowaniu jednych PFAS innymi substancjami z tej samej rodziny.
„Narzekanie i przeskakiwanie z jednego związku PFAS na kolejny to co najwyżej rozwiązanie krótkoterminowe”.
Thorsten Reemtsma
Obawy zgłasza również stowarzyszenie przemysłu tekstylnego.
„Jeśli w europejskim prawodawstwie dotyczącym chemikaliów dojdzie do daleko idącego zakazu fluorowęglowodoru PFHxA, wiele tekstyliów technicznych służących ochronie ludzi, środowiska, zasobów i klimatu, a także wielu producentów tekstyliów w UE stanie w obliczu końca działalności”.
Stowarzyszenie przemysłu tekstylnego
Kerstin Effers odrzuca argument, że przedsiębiorstwa nie miały możliwości przygotowania się do zmian. Według specjalistki producenci znali planowane ograniczenia odpowiednio wcześniej. Wskazuje również, że alternatywne środki impregnujące, bardziej przyjazne środowisku, zostały już opracowane i są dostępne.
„Kto teraz mówi o niekorzystnych warunkach konkurencji, miał wystarczająco dużo czasu, aby przygotować się do nowych przepisów”.
Kerstin Effers
Specjalistka przypuszcza również, że część przedsiębiorstw woli zastępować jedne szkodliwe substancje innymi, zamiast korzystać z bardziej przyjaznych środowisku rozwiązań. Jednocześnie zaznacza, że wobec międzynarodowego handlu ograniczenia stosowania PFAS powinny mieć charakter światowy, a nie wyłącznie europejski.
„Prawdą jest, że w warunkach handlu światowego potrzebujemy ogólnoświatowego ograniczenia PFAS”.
Kerstin Effers
Lotnisko Hahn, skażenie Brühlbach i alternatywy dla PFAS
Jednym z zastosowań PFAS, które nadal budzi szczególne kontrowersje, jest produkcja odzieży ochronnej dla strażaków. Specjalistyczne materiały wykorzystywane w takim wyposażeniu, muszą zapewniać odpowiednią ochronę podczas działań ratowniczych, również w czasie walki z pożarami lasów. Niektóre rodzaje środków ochrony indywidualnej strażaków pozostają na razie wyłączone z nowych ograniczeń unijnych. Uzasadnieniem jest brak odpowiednich zamienników dla określonych zastosowań, wskazywany przez europejskiego prawodawcę.
Odmienne decyzje podjęto w kilku stanach USA. Pod naciskiem amerykańskiego związku strażaków zakazano tam stosowania PFAS w odzieży przeznaczonej dla tej grupy zawodowej. Organizacja argumentuje, że choroby nowotworowe stanowią najważniejszą przyczynę zgonów związanych z wykonywaniem zawodu strażaka, a narażenie na PFAS może w istotny sposób przyczyniać się do tego problemu. Badanie przeprowadzone przez amerykański Narodowy Instytut Norm i Technologii (NIST) wykazało, że materiały stosowane w ubraniach ochronnych uwalniały PFAS. Istnieją już również alternatywne wyroby niezawierające tych substancji. Straż pożarna w San Francisco wycofuje wszystkie kombinezony ochronne zawierające PFAS.
Związki z tej rodziny występują także w niektórych pianach gaśniczych. Thorsten Reemtsma wskazuje, że ich stosowanie doprowadziło w Europie do tysięcy przypadków bardzo wysokiego zanieczyszczenia. Problem dotyczy zarówno środowiska naturalnego, jak i mieszkańców obszarów znajdujących się w pobliżu miejsc wykorzystywania takich środków.
„Właśnie zastosowania gaśnicze doprowadziły do tysięcy przypadków bardzo wysokiego skażenia PFAS w Europie, z bardzo dużym obciążeniem nie tylko środowiska, lecz także okolicznych mieszkańców”.
Thorsten Reemtsma
Jednym z przykładów jest teren położony poniżej lotniska Hahn w regionie Hunsrück w Niemczech. Przed laty służby wykryły obecność PFAS w niewielkich ciekach wodnych w pobliżu portu lotniczego. Źródłem skażenia były ćwiczenia straży pożarnej. W specjalnym zbiorniku treningowym stosowano pianę gaśniczą zawierającą związki PFAS. Substancje przedostawały się do ziemi, a następnie były wymywane przez opady deszczu. W kolejnych latach trafiały do okolicznych strumieni.
Skutki zanieczyszczenia potwierdziły pomiary przeprowadzone w wodach Brühlbach. Stężenie PFAS w tym cieku było aż 3500 razy wyższe od unijnej normy jakości środowiska. Skażenie stanowi pozostałość działalności prowadzonej w okresie, gdy Hahn funkcjonowało jako amerykańskie lotnisko wojskowe. PFAS wykrywano również w próbkach wody i gleby pobieranych w innych regionach, gdzie zanieczyszczenia miały odmienne źródła.
W związku z zagrożeniami zdrowotnymi i środowiskowymi Kerstin Effers wskazuje sposoby ograniczania kontaktu z PFAS podczas zakupów. Podstawowe znaczenie ma sprawdzanie informacji podawanych przez producentów. Specjalistka podkreśla różnicę między oznaczeniami informującymi o całkowitym braku PFAS a deklaracjami dotyczącymi wyłącznie jednej substancji.
„Po pierwsze, zwracać uwagę na oznaczenie «bez PFAS». Nie należy mylić go z «bez PFOS». To drugie wyklucza tylko jeden związek PFAS, mianowicie kwas perfluorooktanosulfonowy”.
Kerstin Effers
Według przedstawicielki organizacji konsumenckiej przy wyborze produktów warto uwzględnić następujące informacje.
- Oznaczenie „bez PFAS” – informuje o deklarowanym braku substancji należących do tej grupy.
- Oznaczenie „bez PFOS” – odnosi się wyłącznie do jednej substancji, a nie całej rodziny PFAS.
- Informacje producentów odzieży turystycznej – na stronach internetowych marek można sprawdzić, czy zakończyły stosowanie PFAS.
- Certyfikaty tekstylne – pozwalają uzyskać dodatkowe informacje o wymaganiach dotyczących substancji chemicznych w wyrobach.
- Siedziba sprzedawcy – Effers zaleca unikanie zakupów u przedsiębiorców mających siedzibę poza Unią Europejską.
„Nie kupować od sprzedawców z siedzibą poza UE”.
Kerstin Effers
Równolegle na szczeblu europejskim, trwają prace nad znacznie szerszym ograniczeniem stosowania PFAS. Inicjatywę rozpoczęło pięć państw, w tym Niemcy. Proponowane postępowanie ma doprowadzić do wycofania z rynku substancji należących do tej rodziny, z wyjątkiem zastosowań uznanych za niezbędne i niemożliwe do zastąpienia.
„Tak zwane postępowanie w sprawie ograniczenia PFAS, zainicjowane na szczeblu UE przez pięć państw, w tym Niemcy, ma na celu wyparcie z rynku wszystkich związków PFAS, z wyjątkiem zastosowań niezbędnych, których nie można zastąpić. Byłby to bardzo duży krok”.
Thorsten Reemtsma
Obowiązujące od 10 października 2026 roku ograniczenia, stanowią kolejny etap unijnych działań dotyczących PFAS. Na obecnym etapie, dotyczą przede wszystkim kwasu perfluoroheksanowego, jego soli oraz substancji pokrewnych w określonych grupach produktów. Szerszy zakaz pozostaje przedmiotem prac regulacyjnych. Spór pomiędzy przemysłem a organizacjami konsumenckimi, dotyczy przede wszystkim zakresu przyszłych ograniczeń, dostępności zamienników oraz kosztów wycofywania trwałych substancji chemicznych.
FAQ
Od kiedy obowiązują nowe ograniczenia PFAS w Unii Europejskiej?
Nowe ograniczenia dotyczące PFHxA, jego soli i substancji pokrewnych w określonych produktach obowiązują od 10 października 2026 roku.
Czy Unia Europejska całkowicie zakazała PFAS?
Nie. Obecne przepisy ograniczają stosowanie określonych substancji PFAS w wybranych produktach. Wiele innych związków należących do tej rodziny nadal może być wykorzystywanych.
W jakich produktach mogą znajdować się PFAS?
PFAS mogą występować w odzieży, obuwiu, kosmetykach, niciach dentystycznych, powłokach naczyń kuchennych, papierowych opakowaniach żywności, specjalistycznych wyrobach przemysłowych, odzieży ochronnej oraz niektórych pianach gaśniczych.
Jakie zagrożenia zdrowotne wiążą się z PFAS?
Badania wskazują, że niektóre PFAS mogą uszkadzać wątrobę, zaburzać funkcjonowanie układu hormonalnego i odpornościowego, wpływać na metabolizm tłuszczów oraz osłabiać skuteczność szczepień.
Dlaczego przemysł sprzeciwia się ograniczeniom PFAS?
Przedsiębiorstwa wskazują na koszty zmian technologicznych, konieczność opracowywania nowych produktów oraz brak odpowiednich zamienników w niektórych zastosowaniach.
Źródło: Tagesschau
