Pytanie o Donbas i NATO padło po rozmowach w Abu Zabi
Wołodymyr Zełenski poinformował o nowym wątku w negocjacjach po zakończonej w środę rundzie rozmów Ukrainy i Rosji prowadzonych przy udziale Stanów Zjednoczonych w Abu Zabi. Według jego relacji Amerykanie zapytali, czy Ukraina rozważyłaby wycofanie się z kontrolowanej części Donbasu, gdyby w zamian otworzyła się droga do członkostwa w NATO. Prezydent zaznaczył, że takie zestawienie kwestii terytorialnych i sojuszniczych pojawiło się w dyskusji po raz pierwszy.
Najważniejsze jest rozróżnienie między postawieniem pytania a przedstawieniem wiążącej oferty. Zełenski nie ogłosił porozumienia z Waszyngtonem ani Moskwą, nie wskazał zaakceptowanej mapy przyszłej granicy i nie zapowiedział wycofania ukraińskich żołnierzy. Z jego słów wynika jedynie, że negocjatorzy sprawdzali, czy zmiana pozycji Ukrainy w NATO mogłaby zostać powiązana z przyszłością części okupowanych lub bronionych terenów.
Rosja od dawna sprzeciwia się wejściu Ukrainy do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Władimir Putin traktuje tę kwestię jako jedno z głównych żądań w sporze z Zachodem. W szerszym kontekście mieści się także rosyjski postulat cofnięcia obecności NATO do stanu z 1997 roku. Dlatego sama sugestia członkostwa Ukrainy nie przesądza ani o poparciu wszystkich państw sojuszu, ani o gotowości Kremla do zaakceptowania podobnego kompromisu.
Zełenski nie uznaje utraty ziem za rozstrzygniętą
Prezydent Ukrainy powtórzył, że jego państwo nie jest gotowe zrzec się własnego terytorium. Dopuszczając dyskusję o przyszłych rozwiązaniach, wymienił jednak warunki, bez których nie widzi podstaw do podejmowania decyzji: rzeczywiste gwarancje bezpieczeństwa, prawo do utrzymania silnej i odpowiednio finansowanej armii oraz środki na odbudowę kraju. W jego ujęciu bezpieczeństwo po wojnie musi mieć postać działań i zobowiązań, a nie jedynie obietnicy politycznej.
Zełenski zaznaczył, że gdyby powstał kompleksowy pakiet obejmujący tak daleko idące kwestie, należałoby zwrócić się do obywateli w referendum. Nie ogłosił daty głosowania, projektu pytań ani procedury prawnej. Podkreślenie roli referendum pokazuje natomiast, że sprawa granic i zasad zakończenia wojny nie miałaby zostać rozstrzygnięta wyłącznie podczas negocjacji dyplomatów.
Różnica między członkostwem w NATO a gwarancjami przypominającymi zobowiązania sojusznicze ma znaczenie dla praktycznej ochrony państwa. Samo porozumienie polityczne nie jest równoznaczne z przyjęciem Ukrainy do organizacji, które wymaga zgody sojuszników i odpowiednich procedur. Z kolei gwarancje dwustronne lub wielostronne mogą mieć różny zakres, zależny od ich treści. Nie ma obecnie podstaw, by ogłaszać, że jeden konkretny model został już wybrany.
Co przyniosły rozmowy Rosji, Ukrainy i USA?
Runda rozmów w Zjednoczonych Emiratach Arabskich nie zakończyła wojny ani nie przyniosła kompleksowego przełomu. Strony uzgodniły jednak kierunkowo przeprowadzenie dużej wymiany jeńców. Według Zełenskiego miałaby ona objąć ponad tysiąc osób, lecz dokładny bilans i warunki pozostawały przedmiotem uzgodnień. Wcześniej informowaliśmy, że rosyjski negocjator potwierdził porozumienie co do zasady w sprawie wymiany. To odrębny rezultat, którego nie należy utożsamiać z zawarciem pokoju.
W amerykańskich kontaktach dyplomatycznych uczestniczą Steve Witkoff i Jared Kushner. Zełenski informował, że rozmówcy z USA mieli podnieść w Moskwie również temat zawieszenia ataków na infrastrukturę energetyczną. Nie przedstawił jednak potwierdzenia, że osiągnięto w tej sprawie nowe porozumienie. Zaznaczył przy tym, że Putin nie wykazuje gotowości do ogólnego rozejmu.
Spór o Kostiantyniwkę i los cywilów
Kolejnym punktem spornym jest propozycja lokalnego, humanitarnego zawieszenia broni w rejonie Kostiantyniwki w obwodzie donieckim. Zełenski odrzucił sugestię Putina, uznając, że jej przyjęcie mogłoby w praktyce ułatwić rosyjskim wojskom wejście do miasta. To ocena ukraińskiego prezydenta, nie niezależnie potwierdzony zamiar rosyjskiego dowództwa. Kwestia ma bezpośredni wymiar wojskowy, bo dotyczy terenu, na którym nadal toczą się walki.
Według prezydenta Ukraina przedstawiła listę siedmiu lub ośmiu innych miejscowości przy froncie, w których znajdują się cywile, w tym dzieci, i gdzie lokalne przerwanie walk mogłoby pomóc w ewakuacji. Nie podano w tym wystąpieniu pełnego, zweryfikowanego wykazu tych miejsc. Nie należy więc dopisywać konkretnych nazw ani ogłaszać otwarcia korytarzy ewakuacyjnych, zanim strony rzeczywiście się na nie zgodzą.
W rozmowach pojawił się również problem kolejności negocjacji. Zełenski sprzeciwił się rosyjskiemu pomysłowi, by najpierw ustalić nową architekturę bezpieczeństwa dla całej Europy, a dopiero później warunki zakończenia wojny. Jego stanowisko jest odwrotne: najpierw konieczne jest powstrzymanie działań wojennych, ponieważ bez tego szersze układy pozostają oderwane od sytuacji na froncie. Dla Ukrainy oznacza to nacisk na konkretne ustalenia o rozejmie, jeńcach i ochronie ludności.
Trwałość przyszłych gwarancji zależałaby również od wyposażenia ukraińskiej armii i systemów łączności. Znaczenie takich środków widać na tle zgłaszanych przez Kijów problemów z łącznością wojskową Starshield. To inna sprawa niż sama możliwość przystąpienia do NATO, ale pokazuje, że bezpieczeństwo po wojnie wymaga stałych zdolności obronnych. Na razie nie opublikowano uzgodnionego dokumentu łączącego kwestię Donbasu z członkostwem w Sojuszu.
Europa chce uczestniczyć w rozmowach o bezpieczeństwie
W Dublinie europejscy przywódcy opowiedzieli się za udziałem przedstawicieli kontynentu w kolejnych rozmowach pokojowych. Wśród państw, które miałyby współtworzyć reprezentację, wymieniono Polskę, Niemcy, Francję, Włochy i Wielką Brytanię, obok instytucji unijnych. Przy ostatnim stole negocjacyjnym z Rosją w Abu Zabi Europejczycy nie zasiadali, choć rozmawiali osobno z delegacjami Ukrainy i USA.
Obecność Europy ma znaczenie nie tylko dla kwestii terytorialnych. Dotyczy też bezpieczeństwa wschodniej flanki NATO, finansowania odbudowy i zdolności wojskowych Ukrainy. Równolegle państwa sojuszu rozwijają własną współpracę, czego przykładem są prace pięciu państw nordyckich nad wspólnymi zasadami wojskowymi. Ustalenia dla Ukrainy musiałyby więc współgrać z szerszym porządkiem bezpieczeństwa, a nie być jednorazową wymianą deklaracji.
Źródła informacji
Reuters, Financial Times
