Dlaczego targi książki stały się tematem politycznym?
BücherMesse „Seitenwechsel” nie jest zwykłym przeglądem nowości wydawniczych. Na wydarzeniu w Halle spotykają się autorzy, publicyści, politycy i wydawcy reprezentujący różne odcienie konserwatywnego oraz prawicowego spektrum. Według relacji MDR część zaproszonych instytucji niemieckie służby ochrony konstytucji kwalifikują jako „pewnie skrajnie prawicowe”. Z tego względu krytycy uważają, że impreza może służyć budowaniu kontaktów pomiędzy mainstreamowymi uczestnikami życia publicznego a środowiskami ekstremistycznymi.
Inaczej przedstawiają ją organizatorzy. Susanne Dagen, inicjatorka wydarzenia, podkreśla pluralizm wystawców i zaprzecza, że celem jest stworzenie sieci politycznej jednej formacji. Konflikt nie sprowadza się więc do prostego pytania, czy wolno sprzedawać książki o prawicowej tematyce. Dotyczy tego, kto otrzymuje scenę, jakie środowiska są promowane i czy obecność kontrowersyjnych podmiotów sprzyja normalizacji poglądów uznawanych przez służby za ekstremistyczne.
Kto ma wystąpić na „Seitenwechsel” w 2026 roku?
MDR wskazuje w programie między innymi Tino Chrupallę, współprzewodniczącego AfD, który ma mówić o swojej książce opisującej drogę od zawodu malarza do polityki. Zapowiedziano także wystąpienie Hansa-Thomasa Tillschneidera, wiceprzewodniczącego landtagu Saksonii-Anhalt z AfD, poświęcone polityce kulturalnej i niemieckiej tożsamości. Są to wystąpienia polityków, a nie jedynie autorów powieści czy reportaży; wzmacniają polityczny wymiar targów.
Wśród obecnych środowisk MDR wymienia wydawnictwo Antaios, założone przez Götza Kubitschka, a także magazyn „Compact” kierowany przez Jürgena Elsässera. Oba podmioty wymieniono w kontekście ocen niemieckiego urzędu ochrony konstytucji. W odniesieniu do konkretnych organizacji należy precyzyjnie podawać, czy mowa o ich klasyfikacji przez służby, czy o prawomocnej decyzji sądu – nie są to pojęcia tożsame. Sama obecność na targach nie dowodzi również, że każdy uczestnik podziela poglądy wszystkich wystawców.
Co odpowiada inicjatorka targów?
Susanne Dagen prowadzi księgarnię w Dreźnie, jest członkinią Freie Wähler i pełni funkcję rzeczniczki do spraw kultury frakcji AfD w tamtejszej radzie miejskiej. Odrzuca krytykę dotyczącą charakteru przedsięwzięcia. W rozmowie cytowanej przez MDR mówiła o niemal 150 wystawcach i oceniła, że prawicowe środowiska stanowią tylko część całego wydarzenia. Dla organizatorki ten rozkład ma świadczyć o różnorodności. Dla przeciwników istotne jest natomiast to, że kontrowersyjni goście zyskują publiczną widoczność nawet wtedy, gdy nie dominują liczebnie.
Spór ma również wymiar definicyjny. Połączenie w jednym programie prawicowych publicystów, parlamentarzystów i wydawców monitorowanych przez służby nie oznacza, że wszystkie osoby można automatycznie zaklasyfikować tak samo. Ocena każdego uczestnika wymaga odrębnych podstaw. MDR przywołuje zastrzeżenia eksperta z organizacji Miteinander, Davida Begricha, wskazującego na ryzyko stopniowego oswajania odbiorców z treściami ekstremistycznymi. Jest to opinia ekspercka przypisana autorowi, a nie sądowy werdykt wobec wszystkich gości targów.
Jakie protesty zapowiedziano w Halle?
W odpowiedzi na targi lokalne środowiska obywatelskie przygotowały kilka różnych inicjatyw. Organizatorzy festiwalu WIR zaplanowali na sobotę 7 listopada ciche czuwanie z książkami i cytatami na transparentach, na chodniku naprzeciwko Messestraße 7 w godzinach 11.00–13.00 i 14.00–16.00. W chwili redakcji informacja pochodzi z kalendarza wydarzenia, a nie z policyjnej oceny frekwencji. Kampania „Antifaschistischer Zeitenwechsel” osobno zapowiedziała protest na niedzielę, 8 listopada, krytykując udział skrajnie prawicowych gości. Relacjonując sobotni początek targów, nie należy jednak ogłaszać wyniku niedzielnej demonstracji: w chwili publikacji pozostaje ona wydarzeniem planowanym. W Halle odbywają się też inicjatywy kulturalne pomyślane jako alternatywa wobec prawicowego programu targów.
Polska redakcja wcześniej informowała o różnych formach protestów młodzieżowych w Berlinie oraz o demonstracji przeciwko przemysłowej produkcji rakiet w Lipsku. Te wydarzenia mają inne przyczyny niż spór w Halle, ale pokazują szerokie wykorzystywanie zgromadzeń publicznych do komunikowania stanowisk społecznych. Z kolei w tekście o zamieszkach po niemieckich protestach młodzieży zwracaliśmy uwagę na konieczność odróżniania prawa do demonstracji od zachowań przestępczych. Nie ma podstaw, aby z góry przypisywać przemoc uczestnikom zapowiedzianego zgromadzenia w Halle.
Kalendarium zgłoszonych inicjatyw w Halle
| Termin | Wydarzenie i potwierdzone ustalenia |
|---|---|
| 7 listopada 2026 | Rozpoczęcie targów „Seitenwechsel” z debatami i wystąpieniami polityków. |
| 7 listopada, 11.00–13.00 oraz 14.00–16.00 | Ciche czuwanie WIR przy chodniku naprzeciw Messestraße 7, według kalendarza organizatorów. |
| 8 listopada 2026 | Zapowiedziana manifestacja kampanii „Antifaschistischer Zeitenwechsel”. Jej przebieg i frekwencja nie są jeszcze znane. |
To harmonogram zapowiedzi potwierdzonych przez organizatorów i MDR, a nie sprawozdanie z zakończonych demonstracji. Należy odróżnić lokalne czuwanie WIR od niedzielnego protestu innej kampanii.
Jak wyglądała poprzednia edycja targów?
Pierwsza edycja „Seitenwechsel” odbyła się w 2025 roku. Według danych organizatorów, przywołanych przez MDR, odwiedziło ją około 6000 osób. Ta wartość odnosi się do zeszłorocznego wydarzenia, a nie do obecnej frekwencji. W 2026 roku zapowiadana jest większa liczba wystawców i rozbudowany program polityczno-publicystyczny. Dopiero po zakończeniu imprezy można będzie sprawdzić, ilu faktycznie pojawiło się uczestników i jak przebiegały zgromadzenia przeciwko targom.
Ubiegłoroczne wydarzenia także wywoływały spór o dostęp dziennikarzy i zasady nagrywania. To istotny temat, ponieważ otwartość imprezy na niezależne relacje pozwala odbiorcom weryfikować, co rzeczywiście dzieje się na scenie i wśród wystawców. Nie można jednak automatycznie zakładać, że wszystkie praktyki z poprzedniego roku zostały przeniesione na obecną edycję. Każde takie ustalenie wymaga aktualnego potwierdzenia ze strony organizatorów lub dziennikarzy obecnych w Halle.
Dlaczego to ważne także poza Saksonią-Anhalt?
Spór o „Seitenwechsel” wykracza poza lokalną kulturę. Dotyka wolności wypowiedzi, odpowiedzialności organizatorów wydarzeń publicznych i granic współpracy między środowiskami politycznymi. Prawo do publikowania książek i organizowania targów nie oznacza, że wydarzenie nie może być poddawane krytyce. Z drugiej strony protest przeciwko udziałowi określonych osób nie jest automatycznie próbą pozbawienia całej grupy obywateli prawa do wypowiedzi. Obie kwestie wymagają precyzyjnego opisu, bez upraszczających etykiet.
Czytelnicy powinni przede wszystkim oddzielić sprawdzone fakty – termin targów, listę zapowiedzianych gości i organizatorów protestu – od opinii obu stron. Program może się jeszcze zmieniać, a pełny bilans wydarzenia powstanie dopiero po jego zakończeniu. Sobota przyniosła rozpoczęcie targów i publiczną debatę o ich charakterze; niedziela ma być kolejnym sprawdzianem dla organizatorów oraz przeciwników imprezy. Żadnej z tych przyszłych okoliczności nie należy przedstawiać jako już rozstrzygniętej.
Źródła informacji
- MDR Aktuell
- WIR Festival
