Rosja: Żądanie cofnięcia obecności NATO do 1997 roku

Czego Rosja domaga się od NATO i państw europejskich?

Najbardziej doniosła część dokumentu dotyczy wojsk i baz Sojuszu. W praktyce żądanie powrotu do sytuacji z 1997 roku uderzałoby w obecność sił sojuszniczych w Polsce, państwach bałtyckich i innych krajach, które później przystąpiły do NATO. Nie jest to jedynie propozycja zmiany rozmieszczenia pojedynczego oddziału. Dotyka zasad, według których państwa członkowskie uzgadniają wspólną obronę i korzystają ze swojej suwerenności.

W relacji o rosyjskim dokumencie wymieniono także postulaty wyłączenia działalności wojskowej NATO na Ukrainie i w innych częściach Europy Wschodniej, Kaukazu Południowego oraz Azji Środkowej. Moskwa miała ponadto zażądać rezygnacji z dalszego poszerzania Sojuszu. Żadne z tych żądań nie jest równoznaczne z decyzją NATO o ich przyjęciu. Między przekazaniem stanowiska negocjacyjnego a wiążącym porozumieniem istnieje zasadnicza różnica.

Osobno pojawia się kwestia dostaw uzbrojenia dla Ukrainy. Rosyjscy przedstawiciele mieli domagać się ich zakończenia, a także ograniczenia ewentualnego udziału Ukrainy w europejskich mechanizmach obronnych nawet w razie członkostwa w Unii Europejskiej. Spór wykracza więc poza przebieg obecnej linii frontu i obejmuje przyszłe relacje Kijowa z Zachodem.

Dlaczego właśnie 1997 rok?

Rok 1997 poprzedza pierwszą falę dużego rozszerzenia NATO o państwa dawnego bloku wschodniego. Polska, Czechy i Węgry dołączyły do Sojuszu w 1999 roku. Estonia, Łotwa i Litwa weszły do NATO w 2004 roku. Kolejne rozszerzenia objęły między innymi Finlandię i Szwecję. Dlatego odwołanie do 1997 roku nie jest przypadkowym symbolem historycznym, lecz odniesieniem do konkretnego kształtu bezpieczeństwa przed przyjęciem wielu obecnych członków.

Takie żądanie nie oznacza automatycznie formalnego wystąpienia Polski z NATO. Dotyczyłoby przede wszystkim stacjonowania sił, infrastruktury i aktywności militarnej. Trzeba więc oddzielać dwie sprawy: pozostawanie państwa członkiem organizacji oraz realną zdolność sojuszników do przyjścia mu z pomocą. Ograniczenia dotyczące ćwiczeń, baz i rozmieszczenia wojsk mogłyby zmienić tę drugą część, nawet gdyby traktaty nadal obowiązywały.

Kontekstem jest także spór o to, kto powinien współdecydować o przyszłym bezpieczeństwie Europy. Przywódcy europejscy podkreślali znaczenie udziału Ukrainy i państw kontynentu w ustalaniu warunków pokoju. Rosyjska propozycja obejmująca rozmieszczenie wojsk w innych krajach bez ich udziału byłaby sprzeczna z tym postulatem.

Francuska i brytyjska broń jądrowa też w żądaniach

Według opisów dokumentu Moskwa oczekuje ponadto, że Francja i Wielka Brytania wykluczą wykorzystywanie swoich arsenałów jądrowych do obrony innych państw europejskich. To oddzielny element sporu o odstraszanie. Nie chodzi o rozbrojenie tych dwóch państw, lecz o polityczne ograniczenie tego, komu mogłyby udzielić ochrony w przypadku zagrożenia.

W ostatnich latach europejscy politycy dyskutowali o roli brytyjskich i francuskich zdolności nuklearnych w systemie bezpieczeństwa kontynentu. Rosyjskie postulaty pojawiają się właśnie na tle tej dyskusji. Żądanie nie dowodzi jednak, że Paryż lub Londyn zaakceptowały jakiekolwiek zobowiązanie w tej sprawie; dotychczas mowa o warunkach formułowanych przez stronę rosyjską.

Co oznacza dokument non-paper i czego nie rozstrzyga?

W dyplomacji określenie non-paper odnosi się zwykle do nieformalnego zapisu pomysłów i stanowisk, używanego w rozmowach bez nadawania mu rangi podpisanego porozumienia. Taki materiał pozwala sprawdzić reakcję rozmówców, wyznaczyć granice kompromisu albo utrwalić listę postulatów. Samo przekazanie dokumentu nie nadaje mu mocy prawnej i nie zobowiązuje innych stron do wykonania jego treści.

Negocjacje w Abu Zabi oraz późniejsze rozmowy amerykańskich wysłanników w Moskwie dotyczyły także kwestii jeńców, terytoriów i ewentualnych mechanizmów bezpieczeństwa. Nie wolno łączyć w jedno humanitarnych uzgodnień o wymianie osób przetrzymywanych z polityczną zgodą na rosyjskie postulaty dotyczące NATO. Zbliżenie stanowisk w jednym temacie nie oznacza przełomu we wszystkich pozostałych.

Jakie byłyby konsekwencje dla Polski?

Dla Polski stawką byłaby obecność sojuszniczych jednostek, infrastruktury, wspólnych ćwiczeń i mechanizmów szybkiego wzmocnienia obrony. Traktatowe gwarancje mają znaczenie, lecz ich praktyczna skuteczność zależy również od przygotowanych wcześniej planów, logistyki i współdziałania armii. Dlatego pytanie o przyszłe rozmieszczenie sił nie jest wyłącznie abstrakcyjnym sporem dyplomatów.

Znaczenie ma też interes państw bałtyckich, które dołączyły do NATO po Polsce i znajdują się blisko rosyjskich granic. Każda rozmowa o przyszłej obecności wojsk musi uwzględniać stanowisko państw bezpośrednio zainteresowanych. Nie przedstawiono porozumienia, na którego podstawie jednostki wojskowe miałyby rozpocząć wycofywanie, ani zaakceptowanego harmonogramu takich działań.

Istotną niewiadomą pozostaje odpowiedź Waszyngtonu i europejskich sojuszników. Dyplomatyczny dokument może być elementem presji negocjacyjnej, propozycją wyjściową albo próbą rozszerzenia zakresu rozmów. Jego polityczna waga zależy nie tylko od postulatów Moskwy, lecz przede wszystkim od stanowiska pozostałych uczestników i ewentualnych późniejszych uzgodnień.

Następnym ważnym sygnałem będą oficjalne stanowiska państw Sojuszu oraz ewentualny komunikat po kolejnych rozmowach. Bez nich zapowiadanych ograniczeń nie należy przedstawiać jako przyjętej zmiany bezpieczeństwa Europy.

Wpływ na rozszerzenie Sojuszu trzeba odróżnić od prawa do wyboru sojuszy przez niezależne państwa. Nie przedstawiono informacji, aby Polska, kraje bałtyckie albo inni zainteresowani członkowie NATO zgodzili się na ograniczenie obecności sojuszniczej. Z tego powodu rosyjskie postulaty nie są obecnie instrukcją działania dla polskich władz czy wojska.

Źródła informacji

New York Times, RMF FM, Bild